Het gedicht Cento nuptialis werd, zoals Ausonius in zijn inleiding ter verontschuldiging inroept, door hem geschreven in opdracht van keizer Valentinianus. Een cento is eigenlijk een lappendeken, vandaar: een gedicht dat is samengesteld uit stukken van andere gedichten. Aangezien een eventuele vertaling "Lappendeken voor een bruiloft" mij niet zo poëtisch in de oren klonk, heb ik gekozen voor de weliswaar anachronistische, maar toch iets feestelijker klinkende Nederlandse titel "Bruiloftscocktail."
     In zijn inleiding legt de schrijver niet alleen uit waarom het gedicht ontstaan is: hij legt ook grondig uit waarover het precies gaat en vergelijkt het schrijven van een cento met een Grieks gezelschapsspelletje, dat bestaat uit het opbouwen van figuurtjes met behulp van stukjes been. Hijzelf heeft in dit gedicht enkel (stukken van) verzen van Vergilius gebruikt, namelijk uit Bucolica, Georgica en Aeneis.
     Daarna begint het eigenlijk gedicht met een opdracht aan keizer Valentinianus en zijn zoon Gratianus. Vervolgens wordt het bruiloftsmaal beschreven, de verschijning van bruid en bruidegom, het geven van de geschenken, de liederen, de bruidsstoet, de intrede in de slaapkamer, en, last but not least, de fysieke voltrekking van het huwelijk, na een voorafgaande waarschuwing van Ausonius aan de lezer, hier in de persoon van zijn vriend Paulus, aan wie het hele geschrift als brief gericht is.
     Tot slot drukt hij zijn hoop uit dat diezelfde lezer toch niet al te erg gechoqueerd zal zijn, en ter verdediging roept hij een heel legioen andere schrijvers op, die hem in vranke scherts zijn voorgegaan.


DE CENTO ALS GENRE

     In onze tijd zou het ondenkbaar zijn dat een schrijver een werk samenstelt uit uittreksels van andere auteurs (ik denk hierbij even niet aan de talloze moderne compilatoren van citatenboeken). Onze begrippen over plagiaat zijn dan ook totaal anders dan die van de Oudheid. Bij de Ouden was imitatio immers een vorm van eerbetoon aan de illustere voorganger. Maar in de klassieke tijd streefde een navolger er toch steeds naar, zijn onderwerp anders te behandelen dan zijn voorganger, hem op één of andere manier te overstijgen, te overtreffen. Vergilius heeft zich bij de structuur van zijn Aeneis duidelijk laten inspireren door Homerus, Ovidius heeft even opvallend Vergilius nagevolgd in zijn Orpheusverhaal, maar nergens kan men spreken van slaafse navolging.
     In het geval van de cento gaat het om nog iets anders dan imitatio, namelijk om het opzettelijk uit hun verband rukken van de woorden van iemand anders om er een nieuw geheel mee te bouwen. Indien men als definitie voor "klassiek" neemt: een harmonie tussen vorm en inhoud, dan hoort de cento wel helemaal niet in de klassieke periode thuis. Hier hebben we immers het tegendeel: een schreeuwend contrast tussen vorm en inhoud, tussen de deftige woorden van de grote epische dichter Vergilius en het (deels) obscene verhaal van het huwelijk. Maar is dat contrast niet typisch voor een bepaalde humor? Is het Griekse theater, ook de tragedie, niet ontstaan tijdens de feesten ter ere van de "obscene" wijngod Dionysos? En kregen de Atheners niet dagelijks, na de drie "ernstige" stukken, een saterspel te zien, waarin op soms scabreuze wijze de ernstige onderwerpen van de dag geparodiëerd werden?
     Niettemin stuit het procédé van de cento de moderne kritische lezer een beetje tegen de borst. Het is als Constantijn die brokstukken van oudere monumenten verzamelt, daar een "nieuwe" triomfboog in elkaar mee knutselt en er zijn eigen naam op zet. De vierde eeuw is een eeuw van verval, een fin de siècle. Ongetwijfeld, maar misschien ook een zwanezang, een herfsttij.
     Het genre lijkt trouwens niet zo bekend te zijn, zelfs niet tijdens de vierde eeuw, anders zou Ausonius niet de moeite nemen om zo grondig aan zijn (ongetwijfeld ontwikkelde en literair geïnteresseerde) lezer uit te leggen wat een cento precies is. De eminente literatuurhistoricus ROSE noemt slechts één andere naam voor het genre, namelijk een zekere Hosidius Geta, maar hij vermeldt wel dat er nog enkele andere schrijvers zijn die zich aan de cento gewaagd hebben.¹
     Tenslotte nog dit: elke vogel zingt zoals hij gebekt is, en Ausonius is nu éénmaal meer poeta faber dan poeta vates.
     En daarbij, eigenlijk was het allemaal maar een grapje!