Historiae Alexandri Magni Macedonis
 |
| Previous | Back to Main | Next |
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
Inter haec Alexander, ad conducendum ex Peloponneso militem
Cleandro cum pecunia misso, Lyciae Pamphyliaeque rebus conpositis
ad urbem Celaenas exercitum admovit. Media illa tempestate moenia
interfluebat Marsyas amnis, fabulosis Graecorum carminibus
inclitus. Fons eius ex summo montis cacumine excurrens in
subiectam petram magno strepitu aquarum cadit; inde diffusus
circumiectos rigat campos liquidus et suas dumtaxat udas trahens.
Itaque color eius placido mari similis locum poetarum mendacio
fecit: quippe traditum est nymphas amore amnis retentas in illa
rupe considere. Ceterum, quamdiu intra muros fluit, nomen suum
retinet; at, cum extra munimenta se evolvit, maiore vi ac mole
agentem undas Lycum appellant. Alexander, quidem urbem destitutam
a suis intrat, arcem vero, in quam confugerant, oppugnare adortus
caduceatorem praemisit, qui denuntiaret, ni dederent, ipsos ultima
esse passuros. Illi caduceatorem in turrem et situ et opere multum
editam perductum, quanta esset altitudo intueri iubent, ac
nuntiare Alexandro non eadem ipsum et incolas aestimatione
munimenta metiri: se sciret inexpugnabiles esse, ad ultimum pro
fide morituros. Ceterum, ut circumsederi arcem, et omnia sibi in
dies artiora esse viderunt, sexaginta dierum indutias pacti, ut,
nisi intra eos auxilium Dareus ipse misisset, dederent urbem,
postquam nihil inde praesidii mittebatur, ad praestitutam diem
permisere se regi.
Superveniunt deinde legati Atheniensium, petentes ut capti apud
Granicum amnem redderentur sibi. Ille non hos modo, sed etiam
ceteros Graecos restitui suis iussurum respondit finito Persico
bello. Ceterum Dareo imminens, quem nondum Euphratem superasse
cognoverat, undique omnes copias contrahit totis viribus tanti
belli discrimen aditurus. Phrygia erat, per quam ducebatur
exercitus, pluribus vicis quam urbibus frequens; tunc habebat
nobilem quondam Midae regiam. Gordium nomen est urbi, quam
Sangarius amnis praeterfluit pari intervallo Pontico et Cilicio
mari distantem. Inter haec maria angustissimum Asiae spatium esse
conperimus, utroque in artas fauces conpellente terram. Quae quia
continenti adhaeret, sed magna ex parte cingitur fluctibus,
speciem insulae praebet, ac, nisi tenue discrimen obiceret, quae
nunc dividit maria committeret. Alexander, urbe in dicionem suam
redacta, Iovis templum intrat. Vehiculum quo Gordium, Midae
patrem, vectum esse constabat, aspexit, cultu haud sane a
vilioribus vulgatisque usu abhorrens. Notabile erat iugum
adstrictum conpluribus nodis in semetipsos inplicatis et
celantibus nexus. Incolis deinde adfirmantibus editam esse oraculo
sortem, Asiae potiturum, qui inexplicabile vinculum solvisset,
cupido incessit animo sortis eius explendae. Circa regem erat et
Phrygum turba et Macedonum, illa explicatione suspensa, haec
sollicita ex temeraria regis fiducia, quippe series vinculorum ita
adstricta, ut unde nexus inciperet quove se conderet nec ratione
nec visu perspici posset; solvere adgressus iniecerat curam ei ne
in omen verteretur irritum inceptum. Ille nequaquam diu luctatus
cum latentibus nodis: "Nihil", inquit, "interest quomodo
solvantur", gladioque ruptis omnibus loris oraculi sortem vel
elusit vel implevit.
Cum deinde Dareum, ubicumque esset, occupare statuisset, ut a
tergo tuta relinqueret, Amphoterum classi ad oram Hellesponti,
copiis autem praefecit Hegelochum, Lesbum et Chium Coumque
praesidiis hostium liberaturos. His talenta ad belli usum
quingenta attributa, ad Antipatrum et eos, qui Graecas urbes
tuebantur, DC missa, ex foedere naves sociis imperatae quae
Hellesponto praesiderent. Nondum enim Memnonem vita excessisse
cognoverat, in quem omnes intenderat curas, satis gnarus cuncta in
expedito fore, si nihil ab eo moveretur.
Iamque ad urbem Ancyram ventum erat, ubi numero copiarum inito
Paphlagoniam intrat; huic iuncti erant Heneti, unde quidam Venetos
trahere originem credunt. Omnis haec regio paruit regi, datisque
obsidibus tributum, quod ne Persis quidem tulissent, pendere ne
cogerentur inpetraverunt. Calas huic regioni praepositus est;
ipse, adsumptis qui ex Macedonia nuper advenerant, Cappadociam
petiit.
At Dareus nuntiata Memnonis morte haud secus quam par erat
motus omissa omni alia spe statuit ipse decernere: quippe quae per
duces suos acta erant, cuncta damnabat, ratus pluribus curam,
omnibus afuisse fortunam. Igitur castris ad Babylona positis, quo
maiore animo capesserent bellum, universas vires in conspectum
dedit, et, circumdato vallo quod decem milium armatorum
multitudinem caperet, Xerxis exemplo numerum copiarum iniit. Orto
sole ad noctem agmina, sicut discripta erant, intravere vallum;
inde emissa occupaverant Mesopotamiae campos, equitum peditumque
propemodum innumerabilis turba, maiorem quam pro numero speciem
ferens. Persarum erant centum milia, in quis eques XXX milia
inplebat, Medi decem equitum, quinquaginta peditum habebant.
Barcanorum equitum duo milia fuere, armati bipennibus levibusque
scutis cetrae maxime speciem reddentibus: peditum decem milia
equitatum pari armatu sequebantur; Armenii quadraginta miserant
peditum, additis septem milibus equitum. Hyrcani egregiorum
equitum, ut inter illas gentes, sex milia expleverant, additis
equitibus militatura idem vicies quadraginta milia peditum armati
erant; pluribus haerebant ferro praefixae hastae, quidam lignum
igni duraverant; hos quoque duo milia equitum ex eadem gente
comitata sunt. A Caspio mari octo milium pedester exercitus
venerat, ducenti equites. Cum iis erant ignobiles aliae gentes:
duo milia peditum, equitum duplicem paraverant numerum. His copiis
triginta milia Graecorum mercede conducta, egregiae iuventutis,
adiecta. Nam Bactrianos et Sogdianos et Indos ceterosque Rubri
maris accolas, ignota etiam ipsi gentium nomina, festinatio prohibebat acciri.
Nec quicquam illi minus quam multitudo militum defuit. Cuius tum
universae aspectu admodum laetus, purpuratis solita vanitate spem
eius inflantibus, conversus ad Charidemum Atheniensem belli
peritum et ob exilium infestum Alexandro, - quippe Athenis iubente
eo fuerat expulsus, - percontari coepit satisne ei videretur
instructus ad obterendum hostem. At ille et suae sortis et regiae
superbiae oblitus: "Verum", inquit, "et tu forsitan audire
nolis, et ego, nisi nunc dixero, alias nequiquam confitebor. Hic
tanti apparatus exercitus, haec tot gentium et totius Orientis
excita sedibus suis moles finitimis potest esse terribilis: nitet
purpura auroque, fulget armis et opulentia, quantam, qui oculis
non subiecere, animis concipere non possunt. Sed Macedonum acies,
torva sane et inculta, clipeis hastisque immobiles cuneos et
conferta robora virorum tegit. Ipsi phalangem vocant, peditum
stabile agmen. Vir viro, armis arma conserta sunt; ad nutum
monentis intenti, sequi signa, ordines servare didicerunt; quod
imperatur, omnes exaudiunt. Obsistere, circumire, discurrere in
cornu, mutare pugnam, non duces magis quam milites callent. Ac ne
auri argentique studio teneri putes, adhuc illa disciplina
paupertate magistra stetit: fatigatis humus cubiculo est; cibus,
quem occupati parant, satiat; tempora somni artiora quam noctis
sunt. Iam Thessali equites et Acarnanes Aetolique, invicta bello
manus, fundis, credo, et hastis igne duratis repellentur! Pari
robore opus est: in illa terra quae hos genuit auxilia quaerenda
sunt; argentum istud atque aurum ad conducendum militem mitte."
Erat Dareo mite ac tractabile ingenium, nisi etiam naturam
plerumque fortuna corrumperet. Itaque, veritatis inpatiens,
hospitem ac supplicem, tunc cum maxime utilia suadentem, abstrahi
iussit ad capitale supplicium. Ille ne tum quidem libertatis
oblitus: "Habeo", inquit, "paratum mortis meae ultorem: expetet
poenas mei consilii spreti is ipse, contra quem tibi suasi. Tu
quidem, licentia regni tam subito mutatus, documentum eris
posteris homines, cum se permisere fortunae, etiam naturam
dediscere." Haec vociferantem, quibus imperatum erat, iugulant.
Sera deinde paenitentia subiit regem, ac vera dixisse confessus
sepeliri eum iussit.
Thimodes erat, Mentoris filius, inpiger iuvenis, cui praeceptum est a
rege, ut omnes peregrinos milites in quis plurimum habebat spei a Pharnabazo
acciperet, opera eorum usurus in bello; ipsi Pharnabazo tradit imperium,
quod ante Memnoni dederat. Anxium de instantibus curis agitabant etiam per
somnum species imminentium rerum, sive illas aegritudo, sive divinatio
animi praesagientis accersit. Castra Alexandri magno ignis fulgore
conlucere ei visa sunt, et paulo post Alexander adduci ad ipsum in eo
vestis habitu, quo ipse fuisset, equo deinde per Babylona vectus, subito
cum ipso equo oculis esse subductus. Ad haec vates varia interpretatione
curam distrinxerant. Alii laetum id regi somnium esse dicebant, quod castra
hostium arsissent, quod Alexandrum, deposita regia veste, in persico et
vulgari habitu perductum ad se vidisset; quidam non: augurabantur quippe
inlustria Macedonum castra visa fulgorem Alexandro portendere: quod vel
regnum Asiae occupaturus esset, haud ambiguae rei, quoniam in eodem habitu
Dareus fuisset, cum appellatus est rex. Vetera quoque omina, ut fere solet,
sollicitudo revocaverat. Recensebant enim Dareum in principio imperii
vaginam acinacis persicam iussisse mutari in eam forman, qua Graeci
uterentur, protinusque Chaldaeos interpretatos imperium Persarum ad eos
transiturum quorum arma esset imitatus. Ceterum ipse et vatum responso,
quod edebatur in vulgus, et specie, quae per somnum oblata erat, admodum
laetus castra ad Euphraten movere iubet.
Patrio more Persarum traditum est orto sole demum procedere. Die iam
inlustri, signum e tabernaculo regis bucina dabatur: super tabernaculum,
unde ab omnibus conspici posset, imago solis crystallo inclusa fulgebat.
Ordo autem agminis erat talis. Ignis, quem ipsi sacrum et aeternum
vocabant, argenteis altaribus praeferebatur. Magi proximi patrium carmen
canebant. Magos trecenti et sexaginta quinque iuvenes sequebantur pumiceis
amiculis velati, diebus totius anni pares numero: quippe Persis quoque in
totidem dies discriptus est annus. Currum deinde Iovi sacratum albentes
vehebant equi: hos eximiae magnitudinis equus, quem Solis appellabant,
sequebatur; aureae virgae et albae vestes regentes equos adornabant. Haud
procul erant vehicula decem multo auro argentoque caelata. Sequebatur haec
equitatus duodecim gentium, variis armis et moribus. Proximi ibant quos
Persae Immortales vocant, ad decem milia. Cultos opulentiae barbarae non
alios magis honestabat: illi aureos torques, illi vestem auro distinctam
habebant, manicatasque tunicas gemmis etiam adornatas. Exiguo intervallo,
quos cognatos regis appellant, decem et quinque milia hominum. Haec vero
turba muliebriter propemodum culta luxu magis quam decoris armis conspicua
erat. Doryphorae vocabantur proximum his agmen, soliti vestem excipere
regalem; hi currum regis anteibant, quo ipse eminens vehebatur. Vtrumque
currus latus deorum simulacra ex auro argentoque expressa decorabant;
distinguebant internitentes gemmae iugum, ex quo eminebant duo aurea
simulacra cubitalia, quorum alterum Nini, alterum Beli. Inter haec aquilam
auream pennas extendenti similem sacraverant.
Cultus regis inter omnia luxuria notabatur; purpureae tunicae medium album
intextum erat, pallam auro distinctam aurei accipitres, velut rostris inter
se concurrerent, adornabant; ex zona aurea muliebriter cincta acinacem
suspenderat, cui ex gemma vagina erat. Cidarim Persae vocabant regium
capitis insigne; hoc caerulea fascia albo distincta circumibat. Currum
decem milia hastatorum sequebantur; hastas argento exornatas, spicula auro
praefixa gestabant. Dextra laevaque regem ducenti ferme nobilissimi
propinquorum comitabantur. Horum agmen claudebatur triginta milibus
peditum, quos equi regis CCCC sequebantur. Intervallo deinde unius stadii
matrem Darei Sisigambim currus vehebat, et in alio erat coniux. Turba
feminarum reginas comitantium equis vectabatur. Quindecim deinde, quas
armamaxas appellabant, sequebantur. In his erant liberi regis, et quae
educabant eos, spadonumque grex haud sane illis gentibus vilis. Tum regiae
pelices trecentae et sexaginta vehebantur, et ipsae regali cultu ornatuque.
Post quas pecuniam regis sexcenti muli et trecenti cameli vehebant,
praesidio sagittariorum prosequente. Propinquorum amicorumque coniuges huic
agmini proximae lixarumque et calonum greges vehebantur. Vltimi erant cum
suis quisque ducibus, qui cogerent agmen, leviter armati.
Contra si quis aciem Macedonum intueretur, dispar facies erat, equis
virisque non auro, non discolori veste, sed ferro atque aere fulgentibus.
Agmen et stare paratum et sequi, nec turba, nec sarcinis praegrave,
intentum ad ducis non signum modo, sed etiam nutum; et castris locus, et
exercitui commeatus suppetebant. Ergo Alexandro in acie miles non defuit,
Dareus, tantae multitudinis rex, loci in quo pugnavit angustiis redactus
est ad paucitatem, quam in hoste contempserat.
Interea Alexander, Abistamene Cappadociae praeposito, Ciliciam petens cum
omnibus copiis regionem, quae castra Cyri appellatur, pervenerat. Stativa
illic habuerat Cyrus, cum adversum Croesum in Lydiam duceret. Aberat ea
regio quinquaginta stadia ab aditu quo Ciliciam intramus: Pylas incolae
dicunt artissimas fauces, munimenta, quae manu ponimus, naturali situ
imitante. Igitur Arsames, qui Ciliciae praeerat, reputans quid initio belli
Memno suasisset, quondam salubre consilium sero exsequi statuit: igni
ferroque Ciliciam vastat, ut hosti solitudinem faciat; quidquid usui potes
esse, corrumpit, sterile ac nudum solum, quod tueri nequibat, relicturus.
Sed longe utilius fuit angustias aditus, qui Ciliciam aperit, valido
occupare praesidio, iugumque opportune itineri imminens obtinere, unde
inultus subeuntem aut prohibere aut opprimere hostem potuisset. Nunc
paucis, qui callibus praesiderent, relictis retro ipse concessit, populator
terrae quam a populationibus vindicare debebat. Ergo, qui relicti erant,
proditos se rati, nec conspectum quidem hostis sustinere valuerunt, cum vel
pauciores locum obtinere potuissent. Namque perpetuo iugo montis asperi ac
praerupti Cilicia includitur; quod, cum a mari adsurgat, velut sinu quodam
flexuque curvatum rursus altero cornu in diversum litus excurrit. Per hoc
dorsum, qua maxime introrsus mari cedit, asperi tres aditus et perangusti
sunt, quorum uno Cilicia intranda est. Campestris eadem, qua vergit ad
mare, planitiem eius crebris distinguentibus rivis: Pyramus et Cydnus,
incliti amnes fluunt. Cydnus non spatio aquarum, sed liquore memorabilis:
quippe leni tractu e fontibus labens puro solo excipitur, nec torrentes
incurrunt, qui placide manantis alveum turbent. Itaque incorruptus idemque
frigidissimus, quippe multa riparum amoenitate inumbratus, ubique fontibus
suis similis in mare evadit. Multa in ea regione monumenta vulgata
carminibus vetustas exederat: monstrabantur urbium sedes, Lyrnesi et
Thebes, Typhonis quoque specus et Corycium nemus, ubi crocum gignitur
ceteraque in quibus nihil praeter famam duraverat.
Alexander fauces iugi, quae Pylae appellantur, intravit. Contemplatus
locorum situm non alias magis dicitur admiratus esse felicitatem suam;
obrui potuisse vel saxis confitebatur, si fuissent qui subeuntes
propellerent. Iter vix quaternos capiebat armatos; dorsum montis imminebat
viae, non angustae modo, sed plerumque praeruptae crebris oberrantibus
rivis, qui ex radicibus montium manant. Thracas tamen leviter armatos
praecedere iusserat scrutarique calles, ne occultus hostis in subeuntes
erumperet. Sagittariorum quoque manus occupaverat iugum; intentos arcus
habebant moniti non inter ipsos inire sed proelium. Hoc modo agmen pervenit
ad urbem Tarson, cui tum maxime Persae subiciebant ignem, ne opulentum
oppidum hostis invaderet. At ille, Parmenione ad inhibendum incendium cum
expedita manu praemisso, postquam Barbaros adventu suorum fugatos esse
cognovit, urbem a se conservatam intrat.
Mediam Cydnus amnis, de quo paulo ante dictum est, interfluit; et tunc
aestas erat, cuius calor non aliam magis quam Ciliciae oram vapore solis
accendit, et diei fervidissimum tempus esse coeperat. Pulvere simul ac
sudore perfusum regem invitavit liquor fluminis, ut calidum adhuc corpus
ablueret; itaque, veste deposita, in conspectu agminis, - decorum quoque
futurum ratus, si ostendisset suis levi ac parabili cultu corporis se esse
contentum, - descendit in flumen. Vixque ingressi subito horrore artus
rigere coeperunt; pallor deinde suffusus est, et totum propemodum corpus
vitalis calor liquit. Exspiranti similem ministri manu excipiunt, nec satis
compotem mentis in tabernaculum deferunt. Ingens sollicitudo et paene iam
luctus in castris erat. Flentes querebantur in tanto impetu cursuque rerum
omnis aetatis ac memoriae clarissimum regem non in acie saltem, non ab
hoste deiectum, sed abluentem aqua corpus ereptum esse et extinctum:
"instare Dareum, victorem antequam vidisset hostem; sibi easdem terras,
quas victoria peragrassent, repetendas: omnia aut ipsos, aut hostes
populatos. Per vastas solitudines, etiam si nemo insequi velit, euntes fame
atque inopia debellari posse. Quem signum daturum fugientibus? quem ausurum
Alexandro succedere? Iam ut ad Hellespontum fuga penetrarent, classem, qua
transeant, quem praeparaturum?" Rursus in ipsum regem misericordia versa,
illum florem iuventae illam vim animi, eundem regem et commilitonem divelli
a se et abrumpi inmemores sui querebantur. Inter haec liberius meare
spiritus coeperat, adlevabatque rex oculos, et paulatim redeunte animo
circumstantes amicos agnoverat; laxataque vis morbi ob hoc solum videbatur,
quia magnitudinem mali sentiebat. Animi autem aegritudo corpus urgebat:
quippe Dareum quinto die in Cilicia fore nuntiabatur. Vinctum ergo se
tradi, et tantam victoriam eripi sibi e manibus obscuraque et ignobili
morte in tabernaculo extingui se querebatur. Admissisque amicis pariter ac
medicis: "In quo me", inquit, "articulo rerum mearum fortuna deprehenderit,
cernitis. Strepitum hostilium armorum exaudire mihi videor et, qui ultro
intuli bellum, iam provocor. Dareus ergo cum tam superbas litteras
scriberet, fortunam meam in consilio habuit? sed nequiquam, si mihi
arbitrio meo curari licet. Lenta remedia et segnes medicos non exspectant
tempora mea: vel mori strenue quam tarde convalescere mihi melius est.
Proinde, si quid opis, si quid artis in medicis est, sciant me non tam
mortis quam belli remedium quaerere." Ingentem omnibus incusserat curam tam
praeceps temeritas eius. Ergo pro se quisque precari coepere ne
festinatione periculum augeret, sed esset in potestate medentium:
"inexperta remedia haud iniuria ipsis esse suspecta, cum ad perniciem eius
etiam a latere ipsius pecunia sollicitaret hostis." Quippe Dareus mille
talenta interfectori Alexandri daturum se pronuntiari iusserat. Itaque ne
ausurum quidem quemquam arbitrabantur experiri remedium, quod propter
novitatem posset esse suspectum.
Erat inter nobiles medicos ex Macedonia regem secutus Philippus, natione
Acarnan, fidus admodum regi: puero comes et custos salutis datus, non ut
regem modo, sed etiam ut alumnum eximia caritate diligebat. Is non praeceps
se, sed strenuum remedium adferre tantamque vim morbi potione medicata
levaturum esse promisit. Nulli promissum eius placebat praeter ipsum, cuius
periculo pollicebatur. Omnia quippe facilius quam moram perpeti poterat:
arma et acies in oculis erant, et victoriam in eo positam esse
arbitrabatur, si tantum ante signa stare potuisset, id ipsum, quod post
diem tertium medicamentum sumpturus esset, - ita enim medicus praedixerat,
- aegre ferens. Inter haec a Parmenione fidissimo purpuratorum litteras
accipit, quibus ei denuntiabat ne salutem suam Philippo committeret: mille
talentis a Dareo et spe nuptiarum sororis eius esse corruptum. Ingentem
animo sollicitudinem litterae incusserant et, quidquid in utramque partem
aut metus aut spes subiecerat, secreta aestimatione pensabat: "Bibere
perseverem, ut si venenum datum fuerit, ne inmerito quidem, quidquid
acciderit, evenisse videatur? damnem medici fidem? in tabernaculo ergo me
opprimi patiar? At satius est alieno me mori scelere, quam metu nostro."
Diu animo in diversa versato, nulli quid scriptum esset enuntiat
epistulamque sigillo anuli sui impresso pulvino, cui incubabat, subiecit.
Inter has cogitationes biduo absumpto inluxit a medico destinatus dies, et
ille cum poculo, in quo medicamentum diluerat, intravit. Quo viso,
Alexander levato corpore in cubili epistulam a Parmenione missam sinistra
manu tenens accipit poculum et haurit interritus; tum epistulam Philippum
legere iubet, nec a vultu legentis movit oculos ratus aliquas conscientiae
notas in ipso ore posse deprehendere. Ille epistula perlecta plus
indignationis quam pavoris ostendit, proiectisque amiculo et litteris ante
lectum: "Rex", inquit, "semper quidem spiritus meus ex te pependit, sed
nunc vere, arbitror, sacro et venerabili ore tuo trahitur. Crimen
parricidii, quod mihi obiectum est, tua salus diluet: servatus a me vitam
mihi dederis. Oro quaesoque, omisso metu patere medicamentum concipi venis;
laxa paulisper animum, quem intempestiva sollicitudine amici sane fideles
sed moleste seduli, turbant." Non securum modo haec vox, sed etiam laetum
regem ac plenum bonae spei fecit. Itaque: "Si di", inquit, "Philippe, tibi
permisissent quo maxime modo velles animum experiri meum, alio profecto
voluisses, sed certiore, quam expertus es, ne optasses quidem. Hac epistula
accepta, tamen quod dilueras bibi; et nunc crede me non minus pro tua fide,
quam pro mea salute esse sollicitum." Haec elocutus, dextram Philippo
offert.
Ceterum tanta vis medicamenti fuit, ut, quae secuta sunt, criminationem
Parmenionis adiuverint. Interclusus spiritus arte meabat. Nec Philippus
quicquam inexpertum omisit. Ille fomenta corpori admovit, ille torpentem
nunc cibi, nunc vini odore excitavit. Atque, ut primum mentis compotem esse
sensit, modo matris sororumque, modo tantae victoriae adpropinquantis
admonere non destitit. Vt vero medicamentum se diffudit in venas et sensim
toto corpore salubritas percipi potui, primo animus vigorem suum, deinde
corpus quoque exspectatione maturius recuperavit: quippe post tertium diem
quam in hoc statu fuerat, in conspectum militum venit. Nec audius ipsum
regem quam Philippum intuebatur exercitus: pro se quisque dextram eius
amplexi grates habebant, velut praesenti deo. Namque haud facile dictu est,
praeter ingenitam illi genti erga reges suos venerationem, quantum huius
utique regis vel admirationi dediti ei fuerint, vel caritate flagraverint.
Iam primum nihil sine divina ope adgredi videbatur; nam, cum praesto esset
ubique fortuna, temeritas in gloriam cesserat. Aetas quoque, vix tantis
matura rebus sed abunde sufficiens omnia eius opera honestabat; et, quae
leviora haberi solent, plerumque militari gratiora vulgo sunt, exercitatio
corporis inter ipsos, cultus habitusque paulum a privato abhorrens,
militaris vigor: quis ille vel ingenii dotibus, vel animi artibus, ut
pariter carus ac verendus esset, effecerat.
At Dareus, nuntio de adversa valetudine accepto, celeritate quantam
capere tam grave agmen poterat ad Euphraten contendit, iunctoque eo pontibus
quinque tamen diebus traiecit exercitum Ciliciam occupare festinans. Iamque
Alexander viribus corporis receptis ad urbem Solos pervenerat: cuius
potitus ducentis talentis multae nomine exactis arci praesidium militum
imposuit. Vota deinde pro salute suscepta per ludum atque otium reddens
ostendit quanta fiducia Barbaros sperneret: quippe Aesculapio et Minervae
ludos celebravit. Spectanti nuntius laetus adfertur Halicarnaso, Persas
acie a suis esse superatos, Myndios quoque et Caunios et pleraque tractus
eius suae facta dicionis. Igitur edito spectaculo ludicro castrisque motis
et Pyramo amne ponte iuncto ad urbem Mallum pervenit; inde alteris castris
ad oppidum Castabalum. Ibi Parmenio regi occurrit; praemiserat ad
explorandum iter saltus per quem ad urbem Isson nomine penetrandum erat.
Atque ille angustiis eius occupatis et praesidio modico relicto Isson
quoque desertam a Barbaris ceperat. Inde progressus, deturbatis qui
interiora montium obsidebant, praesidiis cuncta firmavit, occupatoque
itinere, sicut paulo ante dictum est, idem et auctor et nuntius venit.
Isson deinde rex copias admovit; ubi consilio habito utrumne ultra
progrediendum foret, an ibi opperiundi essent novi milites quos ex
Macedonia adventare constabat, Parmenio non alium locum proelio aptiorem
esse censebat: "quippe illic utriusque regis copias numero futuras pares,
cum angustiae multitudinem non caperent: planitiem ipsis camposque esse
vitandos, ubi circumiri, ubi ancipiti acie opprimi possent. Timere ne non
virtute hostium, sed lassitudine sua vincerentur. Persas recentes subinde
successuros, si laxius stare potuissent." Facile ratio tam salubris
consilii accepta est. Itaque inter angustias saltus hostem opperiri
statuit.
Erat in exercitu regis Sisenes Perses. Quondam a praetore Aegypti missus ad
Philippum donisque et omni honore cultus exsilium patria sede mutaverat;
secutus deinde in Asiam Alexandrum, inter fideles socios habebatur. Huic
epistulam Cretensis miles, obsignatam anulo cuius signum haud sane notum
erat, tradidit. Nabarzanes, praetor Darei, miserat eam hortabaturque
Sisenem, ut dignum aliquid nobilitate atque moribus ederet: magno id ei
apud regem honori fore. Has litteras Sisenes, utpote innoxius, ad
Alexandrum saepe deferre temptavit; sed, cum tot curis apparatuque belli
regem videret urgueri, aptius subinde tempus exspectans suspicionem initi
scelesti consilii praebuit. Namque epistula, priusquam ei redderetur, in
manus Alexandri pervenerat, lectamque eam et ignoti anuli sigillo inpresso
Siseni dari iusserat ad aestimandam fidem Barbari. Qui quia per conplures
dies non adierat regem, scelesto consilio eam visus est suppressisse et in
agmine a Cretensibus haud dubie iussu regis occisus.
Iamque Graeci milites, quos Thimodes a Pharnabazo acceperat, praecipua
spes et propemodum unica, ad Dareum pervenerant. Hi magnopere suadebant, ut
retro abiret spatiososque Mesopotiae campos repeteret: si id consilium
damnaret, at ille divideret saltem innumerabiles copias, neu sub unum
fortunae ictum totas vires regni cadere pateretur. Minus hoc regi quam
purpuratis eius displicebat: "ancipitem fidem et mercede venalem;
proditionem imminere, et dividi non ob aliud copias velle quam ut ipsi, in
diversa digressi, si quid commissum esset, traderent Alexandro: nihil
tutius fore quam circumdatos eos exercitu toto obrui telis, documentum non
inultae perfidiae futuros." At Dareus, ut erat sanctus et mitis, se vero
tantum facinus negat esse facturum, ut suam secutos fidem, suos milites
iubeat trucidari: "quem deinde amplius nationum exterarum salutem suam
crediturum sibi, si tot militum sanguine inbuisset manus? Neminem stolidum
consilium capite luere debere; defuturos enim qui suaderent, si suasisse
periculosum esset. Denique ipsos cotidie ad se advocari in consilium
variasque sententias dicere, nec tamen melioris fidei haberi qui prudentius
suaserit." Itaque Graecis nuntiare iubet ipsum quidem benevolentiae illorum
gratias agere: "ceterum si retro ire pergat, haud dubie regnum hostibus
traditurum; fama bella stare, et eum qui recedat fugere credi. Trahendi
vero belli vix ullam esse rationem. Tantae enim multitudini, utique cum iam
hiems instaret, in regione vasta et invicem a suis atque hoste vexata non
suffectura alimenta. Ne dividi quidem copias pose servato more maiorum qui
universas vires discrimini bellorum semper obtulerint. Et, hercule,
terribilem antea regem et absentia sua ad vanam fiduciam elatum, postquam
adventare se senserit, cautum pro temerario factum delituisse inter
angustias saltus ritu ignobilium ferarum, quae strepitu praetereuntium
audito silvarum latebris se occulerent. Iam etiam valetudinis simulatione
frustrari suos milites. Sed non amplius ipsum esse passurum detrectare
certamen: in illo specu, in quem pavidi recessissent, oppressurum esse
cunctantes." Haec magnificentius iactata quam verius.
Ceterum, pecunia omni rerumque pretiosissimis Damascum Syriae cum modico
praesidio militum missis, reliquas copias in Ciliciam duxit insequentibus
more patrio agmen coniuge et matre. Virgines quoque cum parvo filio
comitabantur patrem. Forte eadem nocte et Alexander ad fauces, quibus Syria
aditur, et Dareus ad eum locum, quem Amanicas Pylas vocant, pervenit. Nec
dubitavere Persae quin Isso relicta, quam ceperant, Macedones fugerent; nam
etiam saucii quidam et invalidi, qui agmen non poterant persequi, excepti
erant. Quos omnis instinctu purpuratorum barbara feritate saevientium
praecisis adustisque manibus circumduci, ut copias suas noscerent,
satisque omnibus spectatis nuntiare quae vidissent regi suo iussit. Motis
ergo castris superat Pinarum amnem, in tergis, ut credebat, fugientium
haesurus. At illi, quorum amputaverat manus, ad castra Macedonum penetrant
Dareum, quanto maximo cursu posset, sequi nuntiantes. Vix fides habebatur;
itaque speculatores maritimas regiones praemissos explorare iubet, ipse
adesset, an praefectorum aliquis speciem praebuisset universi venientis
exercitus. Sed cum speculatores reverterentur, procul ingens multitudo
conspecta est. Ignes deinde totis campis conlucere coeperunt, omniaque
velut continenti incendio ardere visa, cum incondita multitudo maxime
propter iumenta laxius tenderet. Itaque eo ipso loco metari suos castra
iusserat, laetus, quod omni expetierat voto, in illis potissimum angustiis
decernendum fore.
Ceterum, ut solet fieri cum ultimi discriminis tempus adventat, in
sollicitudinem versa fiducia est. Illam ipsam fortunam, qua adspirante res
tam prospere gesserat, verebatur, nec iniuria, ex his quae tribuisset sibi,
quam mutabilis esset reputabat: unam superesse noctem, quae tanti
discriminis moraretur eventum. Rursus occurrebat maiora periculis praemia
et, sicut dubium esset an vinceret, ita illud utique certum esse, honeste
et cum magna laude moriturum. Itaque corpora milites curare iussit ac
deinde tertia vigilia instructos et armatos esse. Ipse in iugum editi
montis escendit, multisque conlucentibus facibus patrio more sacrificium
dis praesidibus loci fecit. Iamque tertium, sicut praeceptum erat, signum
tuba miles acceperat, itineri simul paratus ac proelio, strenueque iussi
procedere oriente luce pervenerunt ad angustias, quas occupare decreverant.
Dareum XXX inde stadia abesse praemissi indicabant. Tunc consistere agmen
iubet, armisque ipse sumptis aciem ordinat.
Dareo adventum hostium pavidi agrestes nuntiaverunt vix credenti occurrere
etiam, quos ut fugientes sequebatur. Ergo non mediocris omnium animos
capiebat formido, - quippe itineri quam proelio aptiores erant, - raptimque
arma capiebant. Sed ipsa festinatio discurrentium suosque ad arma vocantium
maiorem metum incussit. Alii in iugum montis evaserant, ut hostium agmen
inde prospicerent; equos plerique frenabant. Discors exercitus nec ad unum
intentus imperium vario tumultu cuncta turbaverat. Dareus initio iugum
montis cum parte copiarum occupare statuit, et a fronte et a tergo
circumiturus hostem, a mari quoque, quo dextrum eius cornu tegebatur, alios
obiecturus, ut undique urgueret. Praeter haec, viginti milia praemissa cum
sagittariorum manu Pinarum amnem, qui duo agmina interfluebat, transire et
obicere sese Macedonum copiis iusserat; si id praestare non possent,
retrocedere in montes et occulte circumire ultimos hostium. Ceterum
destinata salubriter omni ratione potentior fortuna discussit: quippe alii
prae metu imperium exsequi non audebant, alii frustra exsequebantur, quia,
ubi partes labant, summa turbatur.
Acies autem hoc modo stetit. Nabarzanes equitatu dextrum cornu tuebatur
additis funditorum sagittariorumque viginti fere milibus. In eodem Thimodes
erat, Graecis peditibus mercede conductis triginta milibus praepositus. Hoc
erat haud dubium robur exercitus, par Macedonicae phalangi acies. In laevo
cornu Aristomedes Thessalus XX milia barbarorum peditum habebat. In
subsidiis pugnacissimas locaverat gentes. Ipsum regem in eodem cornu
dimicaturum tria milia delectorum equitum, adsueta corporis custodia, et
pedestris acies, quadraginta milia, sequebantur; Hyrcani deinde Medique
equites, his proximi ceterarum gentium, ultra eos dextra laevaque
dispositi. Hoc agmen, sicut dictum est, instructum VI milia iaculatorum
funditorumque antecedebant. Quidquid in aliis angustiis adiri poterat
inpleverant copiae, cornuaque hinc a iugo, illinc a mari stabant: uxorem
matremque regis et alium feminarum gregem in medium agmen acceperant.
Alexander phalangem, qua nihil apud Macedonas validius erat, in fronte
constituit. Dextrum cornu Nicanor, Parmenionis filius, tuebatur: huic
proximi stabant Coenos et Perdiccas et Meleager et Ptolomaeus et Amyntas,
sui quisque agminis duces. In laevo, quod a mare pertinebat, Craterus et
Parmenio erant, sed Craterus Parmenioni parere iussus. Equites ab utroque
cornu locati: dextrum Macedones Thessalis adiunctis, laevum Peloponnesii
tuebantur. Ante hanc aciem posuerat funditorum manum sagittariis admixtis.
Thraces quoque et Cretenses ante agmen ibant, et ipsi leviter armati. At
his, qui praemissi a Dareo iugum montis insederant, Agrianos opposuit ex
Graecia nuper advectos. Parmenioni autem praeceperat, ut, quantum posset,
agmen ad mare extenderet, quo longius abesset acies montibus, quos
occupaverant Barbari. At illi neque obstare venientibus nec circumire
praetergressos ausi funditorum maxime aspectu territi profugerant, eaque
res Alexandro tutum agminis latus, quod ne superne incesseretur timuerat,
praestitit. XXX et duo armatorum ordines ibant: neque enim latius extendi
aciem patiebantur angustiae. Paulatim deinde et laxare se sinus montium et
maius spatium aperire coeperant, ita ut non pedes solum ordine incedere,
sed etiam lateribus circumfundi posset equitatus.
Iam in conspectu, sed extra teli iactum utraque acies erat, cum priores
Persae inconditum et trucem sustulere clamorem. Redditur et a Macedonibus,
maior exercitus numero, iugis montium vastisque saltibus repercussus:
quippe semper circumiecta nemora petraeque, quantamcumque accepere vocem,
multiplicato sono referunt. Alexander ante prima signa ibat identidem manu
suos inhibens, ne suspensi acrius ob nimiam festinationem concitato spiritu
capesserent proelium. Cumque agmini obequitaret, varia oratione, ut
cuiusque animis aptum erat, milites adloquebatur. Macedones, tot bellorum
in Europa victores, ad subigendam Asiam atque ultima Orientis non ipsius
magis quam suo ductu profecti inveteratae virtutis admonebantur: illos
terrarum orbis liberatores emensosque olim Herculis et Liberi patris
terminos non Persis modo, sed etiam omnibus gentibus inposituros iugum;
Macedonum provincias Bactra et Indos fore; minima esse, quae nunc
intuerentur, sed omnia victoria aperiri. Non in praeruptis petris
Illyriorum et Thraciae saxis sterilem laborem fore: spolia totius Orientis
offerri. Vix gladio futurum opus: totam aciem suo pavore fluctuantem
umbonibus posse propelli. Victor ad haec Atheniensium Philippus pater
invocabatur; domitaeque nuper Boeotiae et urbis in ea nobilissimae ad solum
dirutae species repraesentabatur animis. Iam Granicum amnem, iam tot urbes
aut expugnatas aut in fidem acceptas, omniaque quae post tergum erant,
strata et pedibus ipsorum subiecta memorabat. Cum adierat Graecos,
admonebat ab his gentibus inlata Graeciae bella, Darei prius, deinde Xerxis
insolentia aquam ipsos terramque poscentium, ut neque fontium haustum nec
solitos cibos relinquerent deditae: bis templa ruinis et ignibus esse
deleta, urbes eorum expugnatas, foedera divini humanique iuris violata
referebat. Illyrios vero et Thracas, rapto vivere adsuetos, aciem hostium
auro purpuraque fulgentem intueri iubebat, praedam non arma gestantem:
irent, et inbellibus feminis aurum viri eriperent; aspera montium suorum
iuga nudasque calles et perpetuo rigentes gelu ditibus Persarum campis
agrisque mutarent.
Iam ad teli iactum pervenerant, cum Persarum equites ferociter in laevum
cornu hostium invecti sunt: quippe Dareus equestri proelio decernere
optabat, phalangem Macedonici exercitus robur esse coniectans. Quod ubi
Macedo conspexit, duabus alis equitum ad iugum montis iussis subsistere
ceteros in medium belli discrimen strenue transfert. subductis deinde ex
acie Thessalis equitibus, praefectum eorum occulte circumire tergum suorum
iubet Parmenionique coniungi et, quod is imperasset, inpigre exsequi. Iamque
immissi in medium Persarum undique circumfusi egregie tuebantur se, sed
conferti et quasi cohaerentes tela vibrare non poterant: simul erant
emissa, in eosdem concurrentia inplicabantur, levique et vano ictu pauca in
hostem, plura in humum innoxia cadebant. Ergo, comminus pugnam coacti
conserere gladios inpigre stringunt. Tum vero multum sanguinis fusum est:
duae quippe acies ita cohaerebant, ut armis arma pulsarent, mucrones in ora
dirigerent. Non timido, non ignavo cessare tum licuit; collato pede, quasi
singuli inter se dimicarent, in eodem vestigio stabant, donec vincendo
locum sibi facerent. Tum demum ergo promovebant gradum, cum hostem
prostraverant. At illos novus excipiebat adversarius fatigatos, nec
vulnerati, ut alias solent, acie poterant excedere, cum hostis instaret a
fronte, a tergo sui urgerent.
Alexander non ducis magis quam militis munia exsequebatur, opimum decus
caeso rege expetens; quippe Dareus curru sublimis eminebat, et suis ad se
tuendum et hostibus ad incessendum ingens incitamentum. Ergo frater eius
Oxathres, cum Alexandrum instare ei cerneret, equites, quibus praeerat,
ante ipsum currum regis obiecit. Armis et robore corporis multum super
ceteros eminens, animo vero et pietate in paucissimis, illo utique proelio
clarus alios inprovide instantes prostravit, alios in fugam avertit. At
Macedones circa regem erant mutua adhortatione firmati: cum ipso in equitum
agmen inrumpunt. Tum vero similis ruinae strages erat. Circa currum Darei
iacebant nobilissimi duces ante oculos regis egregia morte defuncti, omnes
in ora proni, sicut dimicantes procubuerant, adverso corpore vulneribus
acceptis. Inter hos Atizyes et Rheomithres et Sabaces praetor Aegypti,
magnorum exercituum praefecti, noscitabantur: circa eos cumulata erat
peditum equitumque obscurior turba. Macedonum quoque non quidem multi, sed
promptissimi tamen caesi sunt: inter quos Alexandri dextrum femur leviter
mucrone perstrictum est. Iamque qui Dareum vehebant equi, confossi hastis
et dolore efferati, iugum quatere et regem curru excutere coeperant, cum
ille veritus ne vivus veniret in hostium potestatem desilit et in equum,
qui ad hoc ipsum sequebatur, inponitur insignibus quoque imperii, ne fugam
proderent, indecore abiectis. Tum vero ceteri dissipantur metu et, qua
cuique ad fugam patebat via, erumpunt arma iacientes quae paulo ante ad
tutelam corporum sumpserant: adeo pavor etiam auxilia formidat.
Instabat fugientibus eques a Parmenione missus, et forte in illud cornu
omnes fuga abstulerat. At in dextro Persae Thessalos equites vehementer
urgebant, iamque una ala ipso inpetu proculcata erat, cum Thessali strenue
circumactis equis dilapsi rursus in proelium redeunt sparsosque et
incompositos victoriae fiducia Barbaros ingenti caede prosternunt. Equi
pariter equitesque Persarum, serie lamnarum grave agmen, ob id genus
pugnae, quod celeritate maxime constat, aegre moliebantur, quippe in
circumagendis equis suis Thessali inulti eos occupaverant. Hac tam prospera
pugna nuntiata Alexander non ante ausus persequi barbaros utrimque iam
victor instare fugientibus coepit. Haud amplius regem quam mille equites
sequebantur, cum ingens multitudo hostium cederet: sed quis aut in victoria
aut in fuga copias numerat? Agebantur ergo a tam paucis pecorum modo, et
idem metus, qui cogebat fugere, fugientes morabatur. At Graeci qui in Darei
partibus steterant, Amynta duce, - praetor hic Alexandri fuerat, tunc
transfuga, - abrupti a ceteris haud sane fugientibus similes evaserant.
Barbari longe diversam fugam intenderunt; alii, qua rectum iter in Persidem
ducebat, quidam circuitu rupes saltusque montium occultos petivere, pauci
castra Darei. Sed iam illa quoque victor intraverat, omni quidem opulentia
ditia. Ingens auri argentique pondus, non belli, sed luxuriae apparatum,
diripuerant milites; cumque plus raperent, quam capere possent, passim
strata erant itinera vilioribus sarcinis, quas in conparatione meliorum
avaritia contempserat. Iamque ad feminas perventum erat, quibus, quo
cariora ornamenta sunt, violentius detrahebantur. Ne corporibus quidem vis
ac libido parcebat. Omni planctu tumultuque, prout cuique fortuna erat,
castra repleverant, nec ulla facies mali deerat, cum per omnes ordines
aetatesque victoris crudelitas ac licentia vagaretur. Tunc vero inpotentis
fortunae species conspici potui, cum ii, qui tum Dareo tabernaculum
exornaverant omni luxu et opulentia instructum, eadem illa Alexandro, quasi
veteri domino, reservabant. Namque id solum intactum omiserant milites, ita
tradito more ut victorem victi regis tabernaculo exciperent.
Sed omnium oculos animosque in semet converterant captivae mater coniuxque
Darei: illa non maiestate solum sed etiam aetate venerabilis, haec formae
pulchritudine nec illa quidem sorte corruptae; receperat in sinum filium
nondum sextum annum aetatis egressum, in spem tantae fortunae, quantam
pater eius paulo ante amiserat, genitum. At in gremio anus aviae iacebant
adultae virgines duae non suo tantum, sed etiam illius maerore confectae.
Ingens circa eam nobilium feminarum turba constiterat laceratis crinibus
abscissaque veste, pristini decoris inmemores, reginas dominasque veris
quondam, tunc alienis nominibus, invocantes. Illae suae calamitatis oblitae
in utro cornu Dareus stetisset, quae fortuna discriminis fuisset,
requirebant: negabant se captas, si viveret rex. Sed illum equos subinde
mutantem longius fuga abstulerat.
In acie autem caesa sunt Persarum peditum C milia, decem equitum; at a
parte Alexandri ad quattuor et quingenti saucii fuere, ex peditibus XXX
omnino et duo desiderati sunt, equitum centum quinquaginta interfecti:
tantulo inpendio ingens victoria stetit!