Territorii [aeque] iuris controversia agitatur, quotiens propter exigenda tributa de possessione litigatur, cum dicat una pars in sui eam fine territorii constituta<m>, et altera e contrario similiter. Quae re<s> [haec autem controversia] territorialibus est finienda terminibus, nam invenimus saepe in publicis instrumentis significanter inscripta territoria ita ut EX COLL<ICVL>O QVI APPELLATVR ILLE, AD FLVMEN ILLVD, ET PER FLVMEN ILLVD AD RIVVM ILLVM aut VIAM ILLAM, ET PER VIAM ILLAM AD INFIMA MONTIS ILLIVS, QVI LOCVS APPELLATVR ILLE, ET INDE PER IVGVM MONTIS ILLIVS IN SVMM<VM> ET PER SVMMVM MONTIS PER DIVERGIA AQVAE AD LOCVM QVI APPELLATVR ILLE, ET INDE DEORSVM VERSVS AD LOCVM ILLVM, ET INDE AD COMP<I>TVM ILLIVS, ET INDE PER MONVMENTVM ILLIVS AD locum unde primum coepit scriptura esse.
Quotiens qu<i>d inter vicin<os> extiteri[n]t qua<estionis>, ab agrimensori<bu>s prompt<i>us hoc quaerendum.
[2] P<rim>um antiqui<s> mens<u>ris quemadmodum tenueri<n>t aut teneant, ostendant vicinae possession<e>s, quae sine lite possider<i> videntur, ut quaera[n]tur quo genere definitio vicinorum persevera[n]t. E<a>dem quasi m<ag>istra sit eorum, quae [est] in quaestione[m] sunt: considerent, si cavis, si superciliis, clivis, marginibus, ante missis arboribus, ita ut ipsa, vicinitas terminatur, ut et his quae in quaestionem veniunt praestet exemplum.
Sed si cava defecerit aut <supercilium, cliuus, ma>rgo, arbores ante missae, solent termini occurrere. Qui lapides qua[m] longior<e>s sunt quam qu<a> latior<e>s, sequendi, hoc est aut si cursum dirigunt lineare<m> aut si gamma faciunt <et> tran<s>versi opponuntur, ut quam longitudinem fecerint, hanc ut limitem sequantur.
Sed ipsa positio terminorum pro regionibus inmutatur: aut Tiburtini usque ad finem ex ordine[m] de omni parte dolati (nam si superior pars tantum dolata est et inferior sub<tus> inpolita derelicta, cippus [n]ominandus est monumentalis esse, non termina<lis>) <aut> silices pro sua natura ponuntur igniferique [aut] lapides, [a]ut de Tiburtinis dictum est, per longitudinem.
Iudicant<i si> petrae naturales occurrunt, ipsae naturales petrae pro signis habentur: sed de ipsis excepta<e> aut decus habent aut linea<s>.
[3] Sub terminis signa solent <esse>, quae sunt in imo posita, eaqu[a]e exquiri iube<n>t, qu<i> art<e>s ed<i>derunt.
Ante missae vero arbores solent etiam plagatam antiquitus inflexuosam similem corticibus ostendere[m] cicatricem: licet hae terebris foratam etiam, torn<a>t<i>s intro missis, sicut scriptum a veteribus, habere dicantur.
Sunt etiam et coronae plerumque <e> vepribus qua<e> limitibus serviunt; quarum et initium considerari oportet et finem et, ut diximus, aliorum locorum similitudo vicinorum si ta<libus> definitur.
Solent etiam <arbor>es olivarum, quotiens in utroque agro sunt vel utriusqu<e> vicinae, ordines non habere ad unam lineam constitutos: ut cum sibi <non> consentiunt lineae, utriusque agri dominium sui iuris esse test<en>tur.
Sunt et <cae>surarum et culturae discrimina, quae cum discripseri<n>t, non unius qualitat<is> possessionem ostendunt sed dividi omnia pollicentur.
Divergia aquarum etiam pro limitibus occurrunt.
Saepe etiam evenit, ut in aliis possessionibus nec ad proxima coniunctis in medio alterius agro seu silvae seu pascuae seu vin<e>ae oliveti castaneti aliquid occurrat; quo<d> cum sui iuris aliquis vindicet, dire<c>tum signis <de>fossis aut terminis sequitur inspector; [4] haec enim vetustas illi qu<ae> ind<a>g<a>re<t> iniunxit.
N<am> de qualitatibus, anti<qui>tati<bu>s, pos<sess>ionibus, territori<i>s, terminibus, signis et his similibus considerand[um est>, ab origine[m] quemadmodum tenuerint [coeperint]:
deinde aliquid usque ad nostram aetatem d<e>scenderit aut permaneat, op<us est> exquiri.
Qualitas in ha<s> species dividitur, ut extremitati<bu>s concludentibus aut quadrata sit aut circa flexa aut c<u>neata aut triangularis aut modo cur<vi>s anfracta in flexu<r>am, modo in <rectum> dirigentibus line<is> porrecta, modo artiore[m] latitudine[m] longior, modo minore[m] <long>itudine[m] prolixior. Quorum plera[s]que mens<u>ris conprehenduntur.
Ex anti<qui>tate[m] recipiunt hoc [est], ut et nominibus vetustis utantur, ut vectigalis ager virginum Vestae, <et> aris templis sepulchris et his similibus. Qu<in> etiam usu<i> [hoc est inc<e>p<t>o et incrementis] artis ordinem naturalium rerum substituunt et geometricae exercitationi s<u>bd<u>c<u>nt saepe; cred<o>, ut vetustatem reserve<n>t speciebus.
Ali[a]qua quoque cum de agri qualitate[m] aut incurvi aut angularis <ex>currunt et a[d] dire<ctis> lineis discerpuntur, subsiciva appellantur, hoc est quae a subsecantibus lineis remanent, natura<m> extremitatum servanti<a>. Quae cum vel<ut> communis iuris aut publici essent, possessionibus vicinis tunc Domitianus imp. Pr<o>fudit, hoc est ut <laciniis> ar<ci>finalem vel occupatori<a>m licentia<m> tribueret.
Arcifinal<e>s agri dicuntur qui arcendo, hoc est prohibendo, vicinum nomen acceper<un>t.
Occupat<o>ri<i> vero ideo hoc [est] vocabulo utuntur, quod, vicini urbium populi seu possessores, cum adhuc nihil limitibus terminaretur, praesumptione certaminis cum de locis adversum se repugnant<e>s agerent, quo usque pulsi vel cedere<n>t vel restitisse<nt>, victoriae terminus fieret, victos aut praesidium collis aut rivi interstitium aut fossae munimen resistere pateretur et hoc genere naturae aut cursus docti secu<rae> perpetuitatem possessionis eff<i>cer<e>nt.
Quaestorii autem dicuntur agri, quos populus Romanus devictis pulsisque hostibus possedit, mandavitque quaestoribus ut eos venderent. Quae centuriae nunc appellantur, id est plinthides, hoc est laterculi. Eosdem in quinquagenis iugeribus quadratos cluserunt limitibus, atque ita certum cuique modum vendiderunt. Quibus agris sunt condiciones uti p. R. <Praestituit>; quod etiam praestitutum observant. [5] Vetustas tamen longi temporis plerumque paene similem reddidit occupatorum agrorum condicionem: con<s>ta<t> e<nim> n<on> universos parvisse legibus quas a venditoribus suis acceperant.
Vectigales autem agri sunt obligati, quidam r(ei) p(ublicae) p(opuli) R(omani), quidam coloniarum aut municipiorum aut civitatium aliquarum. Qui et ipsi plerique ad populum Romanum pertinentes ex hoste capti partitique ac divisi sunt per centurias, ut adsignarentur militibus, quorum vitute capti erant, amplius quam destinatio modi quamve[ro] militum exigebat numerus: qui superfuerant agri, vectigalibus subiecti sunt, alii per annos <quinos>, alii vero mancipibus ementibus, id est conducentibus in annos centenos, plures vero finito illo tempore iterum ven<e>unt locanturque ita ut vectigalibus est consuetudo.
In quo tamen genere agrorum sunt aliquibus nominatim redditae possessiones, <qui> id habeant inscriptum [que] in formis, quantum cuique eorum restitutum sit.
Hi agri qui redditi sunt, non obligantur vectigalibus, quoniam scilicet prioribus dominis redditi sunt.
Mancipes autem, qui emerunt lege dicta ius vectigalis, ipsi per centurias locaverunt aut vendiderunt proximis quibusque possessoribus. In his igitur agris quaedam loca propter asperitatem aut sterilitatem non invenerunt emptores. [6] Itaque in formis locorum talis adscriptio, id est IN MODVM CONPASCVAE, aliquando facta est, et TANTVM CONPASCVAE; quae pertinerent ad proximos quosque possessores, qui ad ea attingunt finibus suis. Quod[que] genus agrorum, id est conpascuorum, etiam nunc in adsignationibus quibusdam incidere potest.
Virginum quoque Vestalium et sacerdotum quidam agri vectigalibus redditi sunt locatim. Quorum agrorum formae, ut comperi, plerumque habent quendam modum adscriptum: sed in his extremis lineis conprehensae sunt formae, sine ulla quidem norma rectoque angulo. Solent vero et hi agri accipere per singula lustra mancipem: sed et annua conductione solent locari.
Divisi et adsignati agri sunt qui veteranis aliisve personis per centurias certo modo adscripto aut dati sunt aut redditi qui<ve> veteribus possessoribus redditi commutatique pro suis sunt. Hi agri leges accipiunt ab his qui veteranos deducunt, et ita propriam observationem eorum lex data praestat.
In his agris [sed] et subsiciva sunt; et aliquando compascua, sicut in his qui vectigalibus serviunt, et in hoc genere sunt; quaedam autem vectigalia, quae intra perticam in eam regionem conprehensa sunt. Aut siquid superfuit quod non adsignaretur, reservatum aut redditum re<l>ocatum[q]ue est cuiquam coloniae. Hi autem quibus adsignati sunt, deducebantur intra centuriationem: et quae superfuerant subsiciva his concessa <sunt>, id est eorum rei publicae, ex quorum territorio sumpserant agros, ita ut in eos quos donaverant r. P. Agros, et in eos qui redditi erant veteribus possessoribus, iuris dictio salva esset eis, ex quorum territorio sumpti erant agri. Ergo omnium coloniarum municipiorumque leges semper respiciendae erunt, itemque exquirendum nequid post legem datam aliquid, ut supra dixi, commentariis aut epistulis aut edictis adiectum est aut ablatum. Sed et haec meminerimus in legibus saepe inveniri, cum ager est centuriatus ex alieno territorio paratusque ut adsignaretur, inscriptum QVOS AGROS, QVAE LOCA QVAEVE AEDIFICIA, INTRA FINES puta ILLOS ET INTRA FLVMEN ILLVD, INTRA VIAM ILLAM, DEDERO ADSIGNAVERO, IN EIS AGRIS IVRIS DICTIO COHERCITIOQVE ESTO COLONIAE ILLIVS, cuius civibus agri adsignabuntur. volunt quidam sic interpretari, quidquid intra fines supra memoratos fuerit, id iuris dictioni[s] coloniae accedat. Quod non debet fieri. Neque enim <ac>ceptum aliud defendi potest iuris dictioni[s] coloniae, quam quod datum adsignatumque erit. Alioquin saepe et intra fines dictos et oppidum est aliqu<o>d; quod <cum> in sua condicione remaneat, <e>i<d>em est in id ipsum ius, quo<i> ante fuit: ita illa interpretatione <oppi>dum civesque coloniae pariter adsignaret. [7] Sed nec fuisse<t> necesse in legibus ita complecti QVOS AGROS, QVAE LOCA QVAEVE AEDIFICIA, si universa regio, quae cancellata erat, coloniae iuris dictioni accederet: dixisset enim INTRA FINEM ILLVM ET FLVMEN ILLVD ET VIAM ILLAM IVRIS DICTIO COHERCITIOQVE ESTO COLONIAE ILLIVS. Ita excipitur id quod non adsignatum est vocaturque subsiciuum.
Ergo, ut saepius repetam, hoc ait, QVOS AGROS, QVAE LOCA QVAEVE AEDIFICIA DEDERO ADSIGNA VERO, IN EIS IVRIS DICTIO COHERCITIOQVE ESTO [COLONORVM] COLONIAE ILLIVS, quo<ius> civibus adsignati erunt agri. Item quidam putaverunt, quod iam supra quidem dixeram, sed iterum repetendum arbitror, ut eis agris, qui redditi sunt veteribus possessoribus, iuris dictio esset coloniae eius, cuius cives agros adsignatos accipiebant.
Non autem videtur; quoniam <ait>, ut dixi, in lege QVOS AGROS, QVAE LOCA QVAEVE AEDIFICIA DEDERO ADSIGNAVERO, IN EIS IVRIS DICTIO COHERCITIOQVE ESTO, quo veterani deducti sunt, quibus hi agri adsignati sunt.
Ali<o>qui<n>, cum ceter<o>s possessor<e>s expelleret et pararet agros quos divideret, quos domin<o>s in possessionibus suis remanere passus est, eorum condicionem mutasse non videtur: nam neque cives coloniae accedere iussit.
Hoc quoque aspiciendum erit, quod aliquibus locis inveni, u<t> cum ex alieno territorio sumpsisse<t> agros quos adsignaret, proprietatem [quidem] daret scilicet cui adsignabat, sed territorio, intra quod adsignabat, ius non auferret. [8] Sunt quoque quaedam divi Augusti edicta, quibus significa[n]t, quotiens ex alienis territoriis agros sumpsisset et adsignasset veteranis, nihil aliud ad coloniae iuris dictionem <pertine>at quam quod veteranis datum adsignatumque sit. Ita non semper quidquid centuriatum erit ad coloniam accedit, sed id tantum quod datum adsignatumque fuerit. Sunt nihilo minus quaedam municipia, quibus extra murum nulla sit iuris dictio.
Fluminum autem modus in aliquibus regionibus intra centurias exceptus est, id est adscriptum FLVMINI TANTVM, quod alve<u>s occuparet. Aliquibus vero regionibus non solum quod alveus occuparet, sed etiam agrorum aliquem modum flumini adscripsit, quoniam torrens violentior excedit frequenter circa alveum centurias. Illud vero observandum, quod semper auctores divisionum sanxerunt, uti quaecumque loca sacra, sepulchra, delubra, aquae publicae a<c> vi<ci>nales, fontes fossaeque publicae vicinalesque essent, item siqua conpascua, quamvis agri dividerentur, ex omnibus eiusdem condicionis essent cuius ante fuissent. Adiectumque ius, ut et limites, id est decumani et cardines, aperti populo essent. Et statuerunt decimanos et cardines maximos patentiores ceteris esse, quintarios autem et subruncivos minime patentes, non minus tamen quam <qua> vehiculo iter agi possit. In quibusdam regionibus cum limites late patere iuberent, modus eorum limitum in adsignationem non venit. [9] Saepe enim et viarum publicarum per centurias modus exceptus est.
Item sanxerunt, sicubi limites in aedificium aliquod inciderint, is cuius aedificium esset daret iter populo idoneum per agrum suum, quod semper esset pervium. In quorundam vero villis, qua limites transeunt, ianuae sunt semper patentes praestantesque populo iter.
Nuper ecce quidam evocatus Augusti, vir militaris disciplinae, professionis quoque nostrae capacissimus, cum in Pannonia[m] agros veteranis ex voluntate et liberalitate imperatoris Traiani Augusti Germanici adsignaret, in aere, id est in formis, non tantum modum quem adsignabat adscripsit aut notavit, sed et extrema linea unius cuiusque modum comprehendit: uti acta est mensura adsignationis, ita inscripsit longitudinis et latitudinis modum. Quo facto nullae inter veteranos lites contentionesque ex his terris nasci potuerunt. Namque antiqui plurimum videbantur praestitisse, quod extremis in finibus divisionis non plenis centuriis modum formis adscripserunt. paret autem quantum hoc plus sit, quod, ut supra dixi, singularum adsignationum longitudinem inscripseri[n]t, subsicivorumque[m] qu<a>e in ceteris regionibus loca ab adsignatione discerni non possunt, <posse> effec<er>it diligentia et labore suo. Vnde nulla quaestio est, quia, ut supra dixi, adsignatione<m> extrema quoque linea demonstravit.
[10] Hoc quoque non praetermittam, quod plerisque locis inveni, ut modum agri non iugerum sed aliquo nomine appella<re>nt, ut puta qu<o> in Dalmatia versus appellant.
Idem versus habet p. VIIIDCXL. Ita iugero sunt versus numero III . Ego autem quotiens egeram mensura<m>, ita renuntiabam, IVGERA TOT, VERSVS TOT; ut, si forte controversia esset versum habere pedes VIIIDCXL, in iugeribus tamen fides constaret. In provincia quoque Narbonense varia sunt vocabula: alii appellant libram, alii paralle<l>am; in Spania centurias. Ita si[c], ut dixi, in consuetudine alicuius regionis invenimus, [sicut] videtur ita renuntiandum IVGERA TOT, VERSVS TOT, sive LIBRAE TOT, sive quod aliud vocabulum aliquo modo comprehensum fuerit. Ita cum iugera adscripta fuerint, licet peregrinis vocabulis possit <agi> aliquid, iugerum nobis ratio <s>ui fidem servabit.
Neque hoc praetermittam, quod in provincia[m] Cyrenensium conperi. In qua agri sunt regii, id est illi quos Ptolomeus rex populo Romano reliquit; sunt plinthides, <id est> laterculi quadrati uti centuriae, per sena milia pedum limitibus inclusi, habentes singuli laterculi iugera numero CCL; lapides vero inscripti nomine divi Vespasiani sub clausula tali, OCCVPATI A PRIVATIS FINES: P. R. [P]RESTITVIT. [11] Praeterea pes eorum, qui Ptolomeicus appellatur, habet monetalem pedem et semunciam. Ita iug(eribus) CCL, quae eorum mensura inveniuntur, accedere debet pars [X]XXIIII, et ad effectum iterum pars XXIIII: et <erunt> universo effectu monetali pede iug. CCCLVI. Hunc igitur modum quattuor limitibus mensura s. S. Inclusum vocamus medimna. Quo app[ell]aret medimn<on> eorum mensura iuger<um> habere <I>, monetali autem mensura I.
Item dicitur in Germania in Tungris pes Drusianus, qui habet monetalem pedem et sescunciam.
Ita ubicumque extra fines legesque Romanorum, id est, ut sollicitius p<ro>feram, ubicumque extra Italiam aliquid agitatur, inquirendum et de hac ipsa condicione diligenter praemoneo, nequid sit quod praeterisse videamur.
Hae[c] sunt condiciones agrorum quas cognoscere potui.