Nunc de generibus controversiarum perscribam, quae solent in quaestione<m> deduci. [2] Sunt autem haec de alluvione atque <a>bl<u>vione, de fine, de loco, de modo, de iure subsicivorum, de iure territorii. [Item genera controversiarum.]
De alluvione observatio haec <es>t: [non] quod de occupatoriis age[re]tur agris, [sed] quidquid vis aquae abstulerit, repetitionem nemo habebit. Quae res necessitatem ripae muniendae iniungit, ita tamen ne alterius damno quicquam faciat qui ripam muniet. Si vero in divisa et adsignata regione tractabitur, nihil amittet possessor, quoniam formis per centurias certus cuique modus adscriptus est.
Circa Padum autem cum ageretur, quod flumen torrens et aliquando tam violentum decurrit, ut alveum mutet et multorum late agros trans ripam, ut ita dicam, transferat, saepe etiam insulas effici<a>t, [ad] Cassius Longinus, prudentissimus vir, iuris auctor, hoc statuit, ut quidquid aqua lambis<c>endo abstulerit, id possessor amittat, quoniam scilicet ripam suam sine alterius damno tueri debet; si vero maiore vi decurrens alveum mutasset, suum quisque modum agnosceret, quoniam non possessoris neglegentia sed tempestatis violentia abreptum apparet; [3] si vero insulam fecisset, a cuius agro fecisset, is possideret; aut si ex communi, quisque suum reciperet.
Scio enim quibusdam regionibus, cum adsignarentur agri, adscriptum aliquid per centurias et flumini. Quod ipsum providit auctor dividendorum agrorum, ut quotiens tempestas concitasset fluvium, quo[d] excedens [alpes] alveum per regionem vagaretur, sine iniuria cuiusquam deflueret; cum vero ripis suis curreret, proximus quisque uteretur modum flumini adscriptum. Nec erat iniquum, quoniam maiores imbres aliquando excedere aquam iubent ultra modum flumini adscriptum et proximos cuiusque vicini agros inundare. Di<c>tos tamen agros, id est hunc omnem modum qui flumini per centurias ascriptus erat, res publica populi quorundam vendidit: in qua regione si de alluvione age[re]tur, magnae quaestiones er<u>nt, ut secundum <a>es quidquid venditum est restituatur emptori.
In quaestori<is> vectigalibus agris fere eadem observatio est quae et in adsignatis, quoniam secundum formas disputa[n]tur.
[4] De fine si age[re]tur - quae res intra pedum quinque aut sex latitudine<m> quaestion<e>m hab[er]et quoniam hanc latitudinem vel iter culturas acc<e>dentium occupat vel circumactus aratri; quod usu capi non potest: iter enim non, quia ad culturas perveniatur, capitur usu [id est quod in usu biennio fuit] - <finis enim multis documentis servabitur, in quo intuendum>, utrum terminibus, aut arboribus notatis, aut fossis, aut viis, aut rivis, aut iugis montium, aut divergiis <a>quarum, aut, ut solet, vepribus, aut superciliis, aut rigoribus et saepe normalibus, aut, ut conperi aliquibus locis, inter arva marginibus quibusdam tamquam [pulvini sunt ex glar<e>a Tib[e>ris limites constituti] pulvinis, saepe etiam limitibus.
[Item petras notat<a>s, quae in finibus sunt, pro terminis habebitis] his enim fere generibus solent fines observari.
[in quo intuendum.]
Si terminibus finem vi<des> der<igi>, quales sint termini, considerandum est. Solent plerique lapide<i> esse.
<A>t vide <e> quo lapide, quoniam qu<i>que consuetudines fere per regiones suas habent. [5] Alii ponunt silice<o>s, alii Tiburtinos, alii enchor<i>os, alii peregrinos, alii autem politos et scriptos, alii aut robure<o>s aut ex certa materia ligneos, quidam etiam hos quos sacrificales <vocant>. et observa[n]t sua<m> quaeque regio, ut dixi, consuetudinem, uti conveniat fides. Item solent etiam terminos scribere litteris singularibus. Quidam etiam numeros per ordinem scribunt, quidam et signa defodiunt pro terminis. Quidquid ergo fuerit [pro] loco termini et observe[n]tur, custodiri debetur, ut ab uno ad unum derigatur; et si notae sunt, a nota ad notam: saepe enim plures et in uno r<i>gore sunt. Quidquid fuerit et quem admodum cumque observari solit<u>m fuerit, ita erit derigendum; quoniam, ut dixi, extrem<u>s fin<i>s intra quinque aut sex <pedes> quaestionem habet: nam intra ped<u>m VI possessionem usu nemo capit; itinera saepe ad culturas pervenientibus tam latum locum occupant, aut in arat[r]is intra tot pedes aratrum circum arat.
Si arboribus notatis fines observabuntur, videndum quae partes arborum notatae sint. Notae enim in propriis arboribus a foris ponuntur, ut arbores liberas in parte s<u>a nota relinquat. Si communes sunt arbores mediae, notantur utrimque, <u>t <notae> ad utrumque pertineant, et ut appareant esse communes. Et in hoc genere finitionis similiter dirigendum est. [6] Sunt et illae arbores aliquando loco finitionis, quae ante missae dicuntur.
Et omnia genera quae insunt finition<u>m (ut puta in uno agro esse omnia) persequenda erunt.
Nam si fossa erit finalis, videndum utrum unius aut utrius[que sit] partis, et si in extremo fine facta; itemque <via> utrum publica aut vicinalis aut duum communis aut privata alterius; item rivis si observabitur fin<i>s, utrum naturalis sit rivus aut ex fossis arcessita aqua rivum fecerit, et utrum privatus observari aut communis debeat; [si] iugis autem montium, quae ex eo nomine accipiuntur, quod continuatione ipsa iugantur; nam et his quae summis montibus excelsissima sunt divergia aquarum, ex quo summo loco aqua in inferior[e>m partem divergit; si vepribus, a[u]t quali<bu>s, priv<a>t<i>s aut communibus; superciliis, quae loca sunt ex plano in brevi clivo d<e>vex[a> intra pedes <al>titudinis XXX: alioquin iam collis est. [7] Quae observationem hanc habe<n>t, ut <ex> eis superior possessor in planum usque descendat et sibi defendat omnem locum devexum; si rigoribus, cuiusque rigores observantur, et a<n> normal[e>s. quod saepe in agris adsignatis inveni[un]tur: et aliquando unus quisque rigor inter multos vicinos finem facit; si marginibus, quae res oculorum est, nequid malignitate exar<e>tur, similiter nequid a vicinis a<c>cersiri possit, [a]ut marginibus coepti finitique loci inveniri possint; si <limit>ibus, quod fuerit ex communibus, a medio, ex privatis, ab extremis rigor observandus constituendusque.
<Sed consuetudines usque> region<um no>b<i>s intuendae, nequid novi a nobis fieri videatur: ita enim fides professioni[s] constabit, si maxime secundum morem regionis et nosmet quaestiones tractaverimus.
De loco si agitur - quae res hanc habet quaestionem, ut nec ad formam nec ad ullum scripturae revertatur exemplum, sed tantum 'hunc locum [nam] hinc dico esse', et alter ex contrario similiter. Quae res ex similitudine fere culturae comparationem accipit: si incultus erit, id est si silva, cuius sit aetatis; et si par caesurae aetas, nequid arbores, ut solent, relicta<e>, quas ante missas vocant, et silvarum quoque aetates an sint pares.
Et si vineae, similiter in comparatione: an ordines aequidistantes, an pari condicione, et an simili s<int> genere vitium.
Constabit tamen rem magis esse iuris quam nostri operis, quoniam saepe usu capiuntur loca quae in biennio possessa fuerint. Respiciendum erit tamen, quem admodum solemus videre quibusdam regionibus particulas quasdam in mediis aliorum agris, nequis similis huic interveniat. Quod in agro diviso accidere non potest, quoniam continuae possessiones et adsignantur et redduntur; et si forte incidit tale aliquid, commutatur locus pro loco, ut continua sit possessio. Ita, ut dixi, in adsignatis fieri non potest. Argumentum itaque prudentiae est quam professionis.
Praeterea solent quidam complurium fundorum continuorum domini, ut fere fit, duos aut tres agros uni villae contribuere et terminos qui finiebant singulos agros relinquere: desertisque villis ceteris praeter ea<m>, cui contributi sunt, vicini non contenti suis finibus tollunt terminos, quibus possessio ipsorum finitur, et eos, quibus inter fundos unius domini fines observa<n>tur, sibi defendunt. [8] Ita et haec respicienda erunt.
Item quidam curant in extremis finibus fundorum suorum ponere per circuitum aliquod genus arborum, ut quidam pinos aut fraxinos, alii ulmos, alii cypressos, item alii soliti sunt relinquere qualecumque genus in extremo fine intacta<s>, ex quibus neque frondem neque lignum neque <c>remium caedant. Ita et hoc observandum. Praeterea consuetudines finitionum inspecta<e> cum fuer<in>t, novitas habet suspicionem. Vt puta si terminus finem faciet per alium tractum, quare subito ad aliud genus finitionis transeatur, aut ad fossam aut ad veprem aut viam aut genus quod appellamus supercilium aut arbores quae ante missae sunt, suspicio <est>. Si<c> tamen constabit <fides> De modo quaestiones fere in agris divisis et adsignatis nascuntur, item quaestoriis, [et] vectigalibus subiectis, quoniam scilicet in aere <et> in scriptura modus conprehensus est. Quod semper erit ad formam.
Respiciendum et hoc, si duobus possessoribus conveniat aliquid ex modo illo, qui aere et in scriptura formae continetur, licet dominus aliquid vendidit. [9] Namque hoc comperi in Samnio, uti quos agros veteranis divus Vespasianus adsignaverat, eos iam ab ipsis quibus adsignati erant aliter possideri. Quidam enim emerunt aliqua loca, adieceruntque suis finibus et ipsum, vel via finiente vel flumine vel aliquo[d]libet genere: sed nec vendentes ex acceptis suis aut ementes adicientesque ad acceptas suas certum modum taxaverunt, sed ut quisque modus aliqua, ut dixi, aut via aut flumine aut aliquo genere finiri potuit, ita vendiderunt emeruntque.
Ergo ad aes quomodo perveniri potest, s<i> a<d> possessiones, sicut dixi, duobus, inter quos controversia est, convenerit?
In eis autem qui vectigalibus subiecti sunt, fere proximus quisque possessioni[s] suae iunxit. Ita e<x> hoc genere agrorum magnae quaestiones emptionis s<i>ve conductionis ad se pertinere probaverint, ut fere fit: nisi utra pars hoc faciat, pene<s> possessor<em> remanebit. solent vero modum quidam in locationibus agrorum comprehendere, atque ita cavere, FVNDVM ILLVM, IVGERA TOT, IN SINGVLIS IVGERIBVS TANTVM.
[10] Ita si in ea regione age[re]tur, ubi haec erit consuetudo, ad cautiones scilicet respiciendum erit. Inter quos disputabitur acta utriusque mensura: si nihil ad cautionem conveniat, id est neutrius possessio modum cautione comprehensum inpleat, magna erit rei confusio, quaerendumque n<e>quid in universa regione magis opinione quam mensura modum complecti soliti sint. Item quidam vendentes ementesque agros soliti sunt modum cautione[m] complecti; quod ipsum videndum, <ne>quid, ut supra dixi, opinione, non mensura, modum taxent.
De iure subsicivorum subinde quaestiones moventur. subsiciva autem ea dicuntur quae adsignari non potuerunt, id est, cum sit ager centuriatus, aliqu<a> inculta loca quae in<tra> centurias erant, non sunt adsignata. haec ergo subsiciva aliquando auctor divisionis aut sibi reservavit, aut [alicui, id est aut] aliquibus concessit aut r(ebus) p(ublicis) aut privatis personis; quae subsiciva quidam vendiderunt, quidam vectigalibus certo tempore locant. Inspectis ergo perscrutatisque omnibus condicionibus inveniri poterit, quid sequi debeamus.
Sed et illud memi<ne>r<i>mus. [11] Cum divus Vespasianus subsiciva omnia, quae non vendidissent aut aliquibus personis concessa essent, sibi vindicasse[n]t, itemque divus Titus a patre[m] coe[m]ptum hunc r[ed]itum teneret, Domitianus [imp.] Per totam Italiam subsiciva possidentibus donavit, edictoque hoc notum universis fecit. Cuius edicti verba, itemque constitution<e>s qua<s>dam aliorum principum itemque divi Nervae, in uno libello contulimus.
De iure territoriorum paene omnem percunctationem tractavimus, cum de condicionibus generatim perscriber[e>mus. de quibus quid possimus aliud suadere, quam ut leges, ut supra dixeram, perlegamus, <et> ut interprete[n>tur secundum singula momenta? Vtrum suis condicionibus remaneant fines ab antiquis observa<ti>, an aliquid adiectum <a>ut ablatum sit; et quomodo observata sint territoria, aliquando summis monti<um> iugis et divergiis aquarum, aliquando limitibus p<er>d<u>ctis, aliquando ipsius divisionis de<re>ction<e>. Ita, ut diximus, leges semper curiose perlegendae interpretandaeque erunt per singula verba. Et [si] ita vim legum perscrutanda[ru]m suadeo, ac si[c], ut ita dixer<i>m, per articulamenta membrorum pertemptari solent corpora.
De via e<t> actu et itinere et ambitu et accessu et ruius et vallibus fossis fontibus saepe moventur contentiones. quae omnes partes non nostra<m> sed forens<i>s officii, id es<t> iuris civilis, operam exigunt: nos vero tunc e<is> intervenimus, cum aut de<r>igendum aliquid est quaestionibus aut, si forma aliqua aliquid notatum invenitur, repetendum est.