Nunc papilionum tensionem cohortium supra scriptarum ostendimus. Papilio unus occupat pedes X, accipit incrementum tensurae pedes II, tegit homines VIII. Plena centuria habet milites LXXX: erunt papiliones X, qui decurrunt in longitudine pedum CXX. Nam quod ad latitudinem [est] hemistrigii pedum XXX attinet, papilioni dantur pedes X, armis pedes V, iumentis pedes VIIII: fiunt pedes XXIIII; hoc bis XLVIII: quoniam, cum contrariae tendent, efficitur striga pedum LX, reliqui pedes XII qui conversantibus spatio sufficient.
Haec pedatura ad plenam centuriam est computata.
Ex quibus in vigiliis singulis <quaterni> erunt et non plus quam octonos papiliones singulae tendunt. Ita fiet ut centurio eorum in eadem pedatura eorum papilionum tensionem accipiat; alioquin plus dari oportuisset.
[2] Legiones, quoniam sunt militiae provinciales fidelissimae, ad vallum tendere debent, ut opus valli tueantur et exercitum gentibus imperatum suo numero corporali in muro teneant. Quando autem supplementa plura fuerint, ubi necesse est cohortis pedaturam extendere, servata latitudine hemistrigii, et id pede manenti, eam mutabimus, ut quibus fuit CXX per CLXXX, sic sit XC per CCXL, in modum formae subiectae, vel LX per CCCLX, similiter ut forma ostenditur. XXX enim pedes per DCCXX cohors <in> unum occupat: nunc, quotiens latitudo duplicatur, longitudo pariter minuetur. Quodsi legiones plures acceperimus et supplementa pauciora, ut necessarium sit cohortis circa vallum crebrius ponere, convertimus pedaturam: quod fuerit signis, tabulino <erit> nec hemistrigia mutabimus ratione tensurae suae. Cuiusque generis <formam> subiecimus. Aliquando cohorti CL per CL solet adsignari, sed, in quantum fieri potest, devitari debet de eo, quod centuriae suo ordine tendere non poterint et pedatura cohortis una parte nudabitur, sicut forma subiecta est.
[3] Cohors prima causa signorum et aquilae intra viam sagulariam et, quoniam duplum numerum habet, duplam pedaturam accipiet, utputa signis pedes CXX, tabulino pedes CCCLX, vel signis <pedes> CLXXX, tabulino pedes CCXL; formae ratio ut reliquis. Igitur si legiones impares, hoc est tres, acceptae fuerint, duae primae lateribus praetorii per rigorem viae sagularis tendere debebunt, alia in praetentura similiter per rigorem viae sagularis intrantibus portam praetoriam parte laeva; dextra cohors contraria tendat ut possit exercitus combinatus educi.
[4] Quotiens autem quinque vel sex legiones acceptae fuerint, binae cohortes primae lateribus praetorii tendere debebunt, duae in praetentura supra quibus valetudinaria, deinde vexillarii vel cohors secunda; et si res exiget, cohors peditata quingenaria loco vexillariorum solet superponi, et si strictior fuerit pedatura, cohorti legionariae dari debet, sed numero suo, ut CXX pedes valetudinarium et reliqua quae supra tendent accipiant, hoc est veterinarium et fabrica, quae ideo longius posita est ut valetudinarium quietum esse convalescentibus posset. Quorum pedatura in singulas species ad homines CC solet computari.
[5] Vexillarii legionum eandem pedaturam accipere debent quam cohors legionaria, quae ad sescentenos homines computatur, causa impedimentorum. Tendere debent in praetentura vel latere praetorii, ut dixeram, super cohortes [ut] primas. Ad vallum, si fieri potest, ideo tendere non debent, quod legatus eorum pariter non sit et si casu ab hoste vallum interruptum fuerit, legio et legatus eorum per vexillarios factum esse contendet.
[6] Cohortes praetoriae lateribus praetorii tendere debent et duplam pedaturam recipere quod tentoriis maioribus utantur. Primipilares etiam et evocati in eadem pedatura locum accipiunt.
[7] Equites praetoriani latere dextro praetorii, singulares imperatoris latere sinistro. Quorum si maior numerus fuerit, utputa singulares DC, praetoriani CCC, poterint CL singulares in striga praetorianorum tendere. Ita fiet ut et pari numero dispositi <sint et> decuriones et reliqui principales eorum binos equos possidentes propensius tendant.
Et si minor numerus utrorumque fuerit, ut centenis equitibus hemistrigiis suis laxius tendant, non erit haesitandum, quoniam officialibus lateri dextro proximis ibi pedatura adsignaretur.
[8] Quodsi cohortes praetoriae impares acceptae fuerint, quoniam numerus et dispositio dextra laevaque praetorii cohortium a paribus esse debent, loco cohortis equites praetoriani ponentur. Singulares autem [C] si DCCC aut DCCCC fuerint, pari numero integris strigis lateribus tendere debebunt; si ad D fuerint, [ut] striga eis sufficiat.
[9] Illud maxime observare debebimus ut latus praetorii non plus quam DCCXX pedes longitudinis accipiat. Ita fiet ut cohortes praetoriae et reliquus numerus qui latere praetorii tendit integris strigis sua pedatura optime tendant. Nam, quantum ad latitudinem praetorii totius attinet, a CLX ad CCXX potest observari in longitudinem, ut supra dixi, pedum DCCXX. Stationi dari oportet secundum praetorium pedes XX et, si res exigit, pedes X sufficient.
[10] Item comitibus imperatoris nostri a pedibus L [ut] ad LXX potest observari, in qua pedatura praefecto praetorio primo loco a via principali adsignari debet. Interposita deinde via cohortes praetoriae et reliquus numerus prout disponi debent [de] libello ostendimus.
[11] Aris institutis in formam partis imae, auguratorium parte dextra praetorii ad viam principalem adsignabimus, ut dux in eo augurium recte capere possit; parte laeva tribunal statuitur, ut augurio accepto insuper ascendat et exercitum felici auspicio adloquatur.
[12] In introitu praetorii partis mediae ad viam principalem gromae locus appellatur quod turba ibi congruat sive in dictatione metationis posito in eodem loco ferramento groma superponatur, ut portae castrorum in conspectu rigoris stellam efficiant. Et professores eius artis causa supra scripta gromatici sunt cognominati.
[13] Viae vicinariae ideo dantur percurrentes proxime sagularem, ut ad eruptionem exercitus expediti progredi possint.
[14] Nunc praetenturae rationem exponam. Via principalis quae est inter portas dexteriorem et sinistriorem, quae a principiis nomen obtinet, esse debet latitudine eadem qua opus pedum LX quod est inter vallum et legiones et ideo a quibusdam intervallum est cognominatum. Item via quae ducit ad portam praetoriam, - a praetorio sine dubio via praetoria dicitur - , latitudine, ut supra, pedum LX, propter quam rigore tensurae suae superiores strigae in praetentura non percurrunt, quoniam ad viam praetoriam signa spectare debebunt.
[15] Dabimus itaque infra viam principalem legatis pedaturam quod scamnum est appellatum nec communis strigarum dictationem metationis habet propter legionum numerum incertum, quod [non] semper latitudine a pedibus L ad LXXX observari debebit, prout numerus legionum effecerit. In quo tribuni cohortium praetoriarum tendere solent. Similiter tribunis legionum inferius adsignari debet, quod aeque scamnum dicitur; a quo via interposita alae miliariae vel quingenariae, et deinceps; prout quis tendere debebit in forma subiecimus.
[16] Nunc, ut suo referam loco, ad alam miliariam.
Turmas habet XXIIII, in eis decuriones, duplicarii, sesquiplicarii: idem qui et numerus turmarum est. Alunt equos singuli decuriones ternos, duplicarii et sesquiplicarii binos. Sic super numerum equorum mille, - deductis singulis qui in numerum computantur - , XCVI. Ala quingenaria turmas habet XVI, decuriones et reliqua prout numerum turmarum, amplius equos, ut supra, LXIIII. Et ideo in singulis equitibus terni pedes computantur; mille efficitur <ut> in eo pede praefectus alae pedaturam accipiat et principales eorum aliquo laxius tendant; alioquin singuli binos pedes et semisses acciperent.
[17] Quantum autem ad retenturam pertinet, via quae est super praetorio, per cuius rigorem utraque parte, cum maior exercitus est, hoc est quinque legiones et supra, portae quintanae dari solent, accipere debet latitudinem pedum XL; si portae ibi datae fuerint, L pedes accipiet, et cognominatur etiam quintana causa copiarum.
[18] Quaestorium dicitur quod aliquando quaestores ibi pedaturam acceperint; quod est supra praetorium in rigore portae quae <a> cohortibus decimis ibi tendentibus decimana est appellata. Quaestorium minore esse debet latitudine quam praetorium, ut strigae statorum posticum praetorii proximae sint. In quo maxime legati hostium et obsides; et si qua praeda facta fuerit, in quaestorio ponitur.
[19] Lateribus eiusdem tendere debent ad viam quintanam centuriae statorum ut posticum praetorii tueantur et proximi sint praetorium; quibus duplam pedaturam adsignabimus quod eisdem tentoriis utantur quibus cohortes praetoriae. Super quos cohors peditata quingenaria vel equitata, prout strigae magnitudo fuerit, poni debebit. Et per reliquas strigas cohortes peditatae vel equitatae ad viam quintanam spectare debebunt; et super symmacharii et reliquae nationes tendere debebunt; et ita fiet ut omni parte nationes, ut supra scriptum, contineantur.
[20] Viae sagulariae XXX pedes sufficient; <si> quinque legiones fuerint, XL pedes latitudinis accipere debebit. Scholae cohortibus primis, ubi munera legionum dicuntur, in scamno legatorum contra aquilam dari debent.
[21] Castra, in quantum fieri potuerit, tertiata esse debebunt, ut flatus aurae aestus exercitus leniat. Hoc dixi tertiata, utputa longum pedes IICCCC, latum pedes MDC. Si longiora fuerint, classica dicentur nec bucinum in tumultu ad portam decimanam facile potuerit exaudiri; si latiora fuerint, proxime quadraturam sequens est dictatio.
[22] Quantum attinet ad ea quae sunt necessaria, satis, puto, diligenter rettulimus, et si quae rationes adhuc fuerint necessariae, suo referam loco. Praeterea munitionem castrorum et soli electionem <in> statuenda metatione <et> artem iniquitates locorum vitandi ne praeterisse videar, breviter in parte ima exponam.
[23] Interim ostendam inceptationem metationis et numeros compositae formae recognoscamus. Admonebimus itaque quis ubi tendere debeat. Lateribus praetorii cohortes praetoriae et equites praetoriani, equites singulares imperatoris, alae miliariae vel quingenariae; si pedatura permiserit, vexillarii et cohortes secundae vel [quinquaginta] peditatae quingenariae super cohortes primas.
[24] Praetendunt alae miliariae vel quingenariae, Mauri equites, Pannonii veredarii; classici omnes ideo praetendunt quod ad vias muniendas primi exeunt et quo sint tutiores, a Mauris equitibus et Pannoniis veredariis operantes proteguntur; qui a cohortibus primis proximi tendere debent, vexillarii legionum; item exploratores in striga cohortis primae.
[25] Retendunt cohortes equitatae miliariae vel quingenariae, quarum rationes subieci. Omnis miles provincialis accipit pedaturam pedem adiecta quinta per totam latitudinem hemistrigii, eques autem duo semis adiecta quinta. Nunc quotiens numeros acceperimus, ut retenturam computemus, cohortes equitatas ad numerum peditum redigimus ut equitibus cum cohortibus suis pedaturam facilius adsignemus.
[26] Habet itaque cohors equitata miliaria equites CCXL, quod redigo ad peditem, ut pedem, quod accipit miles, redigo ad duo semis, quod accipit eques: fit, dimidia sumpta, ductum quinquies.
Sic tractabimus numerum equitum; fit CXX, ducemus quinquies: fit DC. Accedit ex ea cohorte miliaria, detractis equitibus, reliquid peditum DCCLX; fit cum superiore mille CCCLX. Meminerimus itaque ad computationem cohortis equitatae miliariae pedaturam ad MCCCLX dari debeat.
[27] Cohors equitata quingenaria in dimidio eandem rationem continet quam cohors <miliaria>.
Habet itaque cohors equitata miliaria centurias X peditum, equites CCXL, turmas, decuriones <VI>; tendunt papilionibus CXXXVI, ex eo centuriones et decuriones singulis papilionibus utuntur. Cohors equitata quingenaria habet centurias VI, reliqua pro parte dimidia.
[28] Cohors peditata miliaria habet centurias X, tendit papilionibus C, ex eis centuriones singulis.
Item peditata quingenaria habet centurias VI, reliqua ut supra.
[29] Nationes, - Cantabri, Getuli, Palmyreni, Daci, Brittones - , centurias statorum et si quid aliud datum fuerit in exercitu symmachariorum, <in> retentura ponimus. Camelis cum suis epibatis singulis pedes V adsignabimus. Tendere debebunt, si in hostem exituri erunt, in praetentura iuxta classicos, si ad praedam portandam praesto erunt, intra quaestorium tendere debebunt.
[30] Datos itaque numeros, qui infra scripti sunt, sic computabimus: legiones III; vexillarii MDC; cohortes praetoriae IIII; equites praetoriani CCCC; equites singulares imperatoris CCCCL; alae miliariae IIII, quingenariae V; Mauri equites DC; Pannonii veredarii DCCC; classici Misenates D, Ravennates DCCC; exploratores CC; cohortes equitatae miliariae II, quingenariae IIII; cohortes peditatae miliariae III, [miliariae] quingenariae III; Palmyreni D, Getuli DCCCC, Daci DCC, Brittones D, Cantabri DCC; centuriae statorum II.
[31] Semper numeris acceptis retenturam computare debemus, ut sciamus quot hemistrigia [indemestria] in retentura nascantur. Nunc fit numerus qui retendit XIIIDCXL. Sumo partem dimidiam, ideo quod a paribus tendant [nascantur]; fit VIDCCCXX. Nunc latus praetorii componamus et praetenturam similiter computemus, sicut retenturam fecimus ut sciamus cohortibus legionnariis quid tabulino vel signis dare debeamus.
[32] Observare itaque debebimus ut, quotiens tres legiones cum supplementis acceptae fuerint, dimidia pars castrorum DCCXX pedes latitudinis habeat et lateribus castrorum cohortibus tabulino XC, signis CCXL pedes adsignemus ut deducto tabulino cohortium et latitudine viae sagularis, reliqui DC [centum] pedes supersint, ut alae miliariae in praetentura ad pedem tendant. Vt nunc statuamus reliquos pedes [statuamus] DC, explemus latus unum praetorii ut sciamus quot alae in praetentura tensurae sint.
[33] Occupantur numero militum latere praetorii pedes CCCCXX, praetorio pedes LX, stationi pedes XX, comitibus pedes LX, in vias pedes XL; quod fere in hac latitudine ita fuerit dispositio: fiunt DC pedes.
[34] Nunc praetenturam ut componamus, numerum equitum alarium qui sunt reliqui computemus.
Fiunt IIII, partis dimidiae II. Accipere debet ala miliaria signis pedes CL, tabulino pedes DC. Hac ratione pedes CL efficiunt hemistrigia <V>. Accipit eques III pedes in longitudine pedum DC; sumo partem tertiam ut habeam equitum numerum qui in ea longitudine tendet: fit CC; erit hemistrigii unius; et nunc hemistrigia ducimus V: quinquies CC fit M: alae miliariae pedatura.
[35] Reliquum autem numerum, sicut retenturam, computemus ut sciamus similiter quot hemistrigia nascantur. Fit numerus, cum pedatura valetudinarii, veterinarii et fabricae quae in unum ad DC homines computantur, VIII. Sumimus dimidiam: fit IIII: hoc erit partis dimidiae; est DC pedum per longitudinem, quod <D> homines capiet; ut diximus peditem adiectam quintam ad pedem accipere, nihil itaque intersit an ad numerum computatum quintam partem adiciamus, an vero ex longitudine, ut nunc DC pedum, deducamus partem VI. Reliqui quingenti, tot homines capiet hemistrigium.
[36] Sed habemus numerum IIII; videmus quotiens <D> habeo: quod est VIII; totidem hemistrigia nascuntur. Fit CCXL, et superiores computati alarium pedes CCC; fit in unum DXL. Poterunt esse tensurae cohortium III; faciunt pedes DCCXX, ex quibus decedit quod numerus occupat, pedes DXL: reliqui pedes CLXXX quo VI hemistrigia nascuntur. Vt nunc vicinaria via super cohortem primam, item numero quattuor pedum denum: fit in vias pedes LX; reliqui pedes CXX, quod scamnis tribunorum et legatorum, singulis LX pedes, adsignabimus.
[37] Nunc si metator mille homines super numerum compositum <acceperit, ut> in eadem pedatura locus adsignetur, sic faciemus. Quoniam partis dimidiae D esse constat, quos capiet hemistrigium, deducamus scamnis pedes X et viam de inter alas tollamus, quae tunc datur si pedatura permittet; fiunt pedes XXX: erit hemistrigium, quod D homines postea acceptos recipiet.
[38] Nunc e contrario similiter numeris compositis deducamus homines M, quorum est pedatura striga pedum LX. Dabimus scamno legatorum pedes LXXX, tribunorum pedes LXX et viam inter alas reponimus.
[39] Item lateri praetorii et retenturae similiter, si quo plus vel minus fuerit, idem observabimus ut praetorium et comitum pedaturam, item quaestorium minuamus vel ampliemus, servatis portionibus latitudinis. Viae autem abesse poterint, si pedatura strictior fuerit, inter cohortes praetorias et alas equitum, ideo quod, disciplinam militarem si observent ita <ut> dico, ad suum quisque numerum coniuncti convenient.
[40] Et in retentura qui solent et quinquagenis hominibus per strigas strictius seu laxius tendere, quoniam saepe numeros evenit commutari, tensuram amplius efficiant quam strigae in eandem pedaturam incurrent. Nec plus ex eis deduci debet quam peditatae quingenariae super cohortes primas, et si amplius supersunt ut nec strigam expleant, necesse erit per reliquas strigas, ut dixi, artius tendant. Similiter ut laxius tendant efficitur, quotiens reliquus numerus convenit, ne totius metationis ordo turbetur. Vt retenturae per strigas aequali numero [laxius] tendant, retenturae numerum computatum, ut in praetentura, convenit.
[41] Quodsi adhuc amplius seu minus quam ostendimus supplementa data fuissent, omnia immutabuntur et cohortes circa vallum aliter tendent.
[42] Nunc retenturae diximus partis dimidiae numerum VIDCCCXX. Quoniam est latitudo DC <pedum>, video quot hemistrigia esse possint; ut nunc, erunt decem <et> septem, et quaestorio pedatura sufficiens dari possit. Sumo itaque numeri partem XVII, quot hemistrigia esse diximus; fit CCCC: erit numerus militum. Tendere debebunt per hemistrigium unum, adiecta quinta pedum LXXX: fiunt pedes CCCCLXXX, unde efficitur <ut> duae cohortes latere retenturae tendant.
[43] Symmacharios et reliquas nationes quotiens per strigas distribuimus, non plus quam tripertiti esse debebunt nec longe abalterutrum ut viva tessera suo vocabulo citationes audiant. Observabimus primae strigae signis idem adsignari quod cohorti primae, ut viae vicinariae percurrant.
[44] Erunt itaque lateribus cohortes XVI; praetendent sex, retendent quattuor cohortes et singulae sexaginta per CCCLX; reliquae quattuor cohortes intra viam sagularem.
[45] In quantum potui, domine frater, pro tirocinio meo in brevi omnes auctores sum persecutus et quidquid circa compositionem castrorum aestivalium instituerunt, in hoc libello, priusquam numeros instituerem, sub rationem omnia declaravi.
Praecepta in omni inceptatione metationis scribendo nullus auctor <in> hunc diem ostendit, propter quod spero sollicitudinem nostram digne tibi placituram.
[46] Exposuimus itaque suas species et universum exercitum suis locis constituimus; ostendimus etiam, si necessum fuerit, quis numerus commutari debeat. Quodsi alae in retentura positae fuerint et pedites <in> praetentura sive cohortes equitatae nulla necessitate cogente, sine dubio metatoris imperitiae signum est. Illud plane poterit observari ut, si cohortes equitatae in eo exercitu omnino <non> fuerint, ponamus alas quingenarias lateribus quaestorii ut retentura equitatum habeat.
[47] Nam quod ad legiones dispositas et dividuos numeros pertinet, quod et peritis compositione difficultates ostendet, methodum metationis a me exquisitam, ad numerum legionum pertinentem intento ingenio elaboravi, ut, si dignatus fueris iniungere, novitatem metationis ad magnitudinem tuam primus adferam, quae tibi, spero, placebit si primum cottidianam metationem tractabis.
[48] Nunc munitionem castrorum et reliqua quae plures auctores scripserunt, breviter perferamus.
Munitio aestivalium observatur generibus quinque: fossa, vallo, <cervolis>, aggere, armis.
[49] Fossa loco securiori causa disciplinae, cuius species est fastigata vel punica. Fastigata dicitur quae a summa latitudine lateribus devexis in angustiam ad solum coniuncta pervenit. Punica dicitur quae latere exteriori ad perpendiculum dirigitur; contrarium devexum fit, quomodo in fastigata.
Quibus latitudo dari debeat ad minimum pedum quinque, altum pedes tres. Regressis pedibus exterius sexaginta per latitudinem portarum similiter fossa fiet, quod propter brevitatem titulum cognominatum est.
[50] Vallum loco suspectiori extrui debet cespite aut lapide, saxo sive caemento. Sufficit latum pedes VIII, altum pedes VI et lorica parva fit. Similiter ante portas ad titulum, ut ad fossas, vallum; causa instructionis sanctum est cognominatum.
[51] Cervoli trunci ramosi. Ad hos decurritur si soli natura nimia teneritate cespes frangitur neque lapide mobili satis copiosum vallum extrui potest nec fossa fieri ut non ripae decidant.
[52] Quotiens cervoli desunt et est locus suspectior, armorum ordinibus [castrorum] IIII castra muniunt et per singulos ordines vigiliae crebrius ponuntur; et equites alterna vice castra circuire debent. Si in pacato solummodo tuendae disciplinae causa, unus ordo armorum sufficit et vigiliae rarius constituuntur.
[53] Aggeribus autem ita fit ut vallo, si locus petrosus aut arenosus fuerit, quod sine dubio aggere facto munitionem castris praebet.
[54] Angulos castrorum circinari oportet quia coxas efficiunt instabiliuntque opus propugnationem tutans. Circinari debebunt ex angulo cohortium quae efficiunt latitudines operis pedum LX usque quo linea exteriores comprehenderit, quae efficiunt partem quartam.
[55] Similiter clavicula circinatur ex linea interiore valli, puncto mediae portae, adaperto circino ad cardinem portae; <ex> eo medio praeter viam circinabis in eandem lineam quae centro serviet.
Item puncto manenti adicies latitudinem [ad] valli et iterum circinabis in eandem lineam, ut intrantes semper detecti sint et advenientes in recto cursu excludantur; nomenque ab effectu clavicula trahet.
[56] Nam quod attinet ad soli electionem in statuenda metatione, primum locum habent quae ex campo in eminentiam leniter attolluntur, in qua positione porta decimana eminentissimo loco constituitur, ut regiones castris subiaceant; porta praetoria semper hostem spectare debet. Secundum locum habent quae in plano constituuntur, tertium quae in colle, quartum quae in monte, quintum quae in loco necessario, unde et necessaria castra dicuntur.
[57] Praecipue observari debebit via quae lateribus castrorum supersit. Ceterum quocumque latere flumen sive fontem habere debebunt in qualicumque positione castrorum. Iniqua loca, quae a prioribus novercae appellantur, omni modo vitari debent: ne mons castris immineat, per quem supervenire hostes aut prospicere possint quid in castris agatur; ne silva celatura hostes adiaceat neve fossa <vel> valles per quas obrepi castris occulte possit; ne vicini fluminis torrentis subita tempestate castra inundata intereant.
[58] Meminisse oportet in hostico ascensus valli duplices et frequentis facere et tormentis tribunalia extruere circum portas, in coxis, in loco turrium.
Maxime instruendum erit vallum tormentis ab eo latere quo novercae, si vitari non potuerunt.