Institutio Oratoria
 |
| Previous | Back to Main | Next |
LIBER IV
I. Perfecto, Marceve Vitori, operis tibi dicati tertio libro et iam
quarta fere laboris parte transacta, nova insuper mihi diligentiae causa et
altior sollicitudo quale iudicium hominum eimererer accessit. Adhuc enim velut
studia inter nos conferebamus, et si parum nostra institutio probaretur a
ceteris, contenti fore domestico usu videbamur, ut tui meique filii formare
disciplinam satis putaremus.
II. cum vero mihi Domitianus Augustus sororis suae nepotum delegaverit
curam, non satis honorem iudiciorum caelestium intellegam nisi ex hoc
oneris quoque magnitudinem metiar.
III. Quis enim mihi aut mores excolendi sit modus, ut eos non inmerito
probaverit sanctissimus censor, aut studia, ne fefellisse in iis videar
principem ut in omnibus, ita in eloquentia quoque eminentissimum?
IV. Quod si nemo miratur poetas maximos saepe fecisse ut non solum initiis
operum suorum Musas invocarent, sed provecti quoque longius, cum ad aliquem
graviorem venissent locum, repeterent vota et velut nova precatione
uterentur,
V. mihi quoque profecto poterit ignosci si, quod initio quo primum hanc
materiam inchoavi non feceram, nunc omnis in auxilium deos ipsumque in
primis quo neque praesentius aliud nec studiis magis propitium numen est
invocem, ut, quantum nobis exspectationis adiecit, tantum ingenii adspiret
dexterque ac volens adsit et me qualem esse credidit faciat.
VI. cuius mihi religionis non haec sola ratio quae maxima est, sed alioqui
sic procedit ipsum opus ut maiora praeteritis ac magis ardua sint quae
ingredior. Sequitur enim ut iudicialium causarum, quae sunt maxime variae
atque multiplices, ordo explicetur: quod prohoemii sit officium, quae ratio
narrandi, quae probationum fides, seu proposita confirmamus sive contra
dicta dissolvimus, quanta vis in perorando, seu reficienda brevi
repetitione rerum memoria est iudicis, sive adfectus, quod est longe
potentissimum, commovendi.
VII. De quibus partibus singulis quidam separatim scribere maluerunt velut
onus totius corporis veriti, et sic quoque compluris de una quaque earum
libros ediderunt. Quas ego omnis ausus contexere prope infinitum laborem
prospicio et ipsa cogitatione suscepti muneris fatigor. Sed durandum est,
quia coepimus, et si viribus deficiemur, animo tamen perseverandum.
1 2 3
I. Quod principium Latine vel exordium dicitur, maiore quadam ratione
Graeci videntur prohoemium nominasse, quia a nostris initium modo
significatur, illi satis clare partem hanc esse ante ingressum rei de qua
dicendum sit ostendunt.
II. Nam sive propterea quod oime cantus est et citharoedi pauca illa quae
antequam legitimum certamen inchoent emerendi favoris gratia canunt
prohoemium cognominaverunt, oratores quoque ea quae prius quam causam
exordiantur ad conciliandos sibi iudicum animos praelocuntur eadem
appellatione signarunt,
III. sive, quod oimon idem Graeci viam appellant, id quod ante ingressum
rei ponitur sic vocare est institutum: certe prohoemium est quod apud
iudicem dici prius quam causam cognoverit possit, vitioseque in scholis
facimus quod exordio semper sic utimur quasi causam iudex iam noverit.
IV. cuius rei licentia ex hoc est, quod ante declamationem illa velut imago
litis exponitur. Sed in foro quoque contingere istud principiorum genus
secundis actionibus potest, primis quidem raro umquam, nisi forte apud eum
cui res aliunde iam nota sit dicimus.
V. Causa principii nulla alia est quam ut auditorem quo sit nobis in
ceteris partibus accommodatior praeparemus. Id fieri tribus maxime rebus
inter auctores plurimos constat, si benivolum attentum docilem fecerimus,
non quia ista non per totam actionem sint custodienda, sed quia initiis
praecipue necessaria, per quae in animum iudicis ut procedere ultra
possimus admittimur.
VI. Benivolentiam aut a personis duci aut a causis accepimus. Sed
personarum non est, ut plerique crediderunt, triplex ratio, ex litigatore
et adversario et iudice: nam exordium duci nonnumquam etiam ab actore
causae solet.
VII. Quamquam enim pauciora de se ipso dicit et parcius, plurimum tamen ad
omnia momenti est in hoc positum, si vir bonus creditur. Sic enim continget
ut non studium advocati videatur adferre, sed paene testis fidem. Quare in
primis existimetur venisse ad agendum ductus officio vel cognationis vel
amicitiae, maximeque, si fieri poterit, rei publicae aut alicuius certe non
mediocris exempli. Quod sine dubio multo magis ipsis litigatoribus
faciendum est, ut ad agendum magna atque honesta ratione aut etiam
necessitate accessisse videantur.
VIII. Sed ut praecipua in hoc dicentis auctoritas, si omnis in subeundo
negotio suspicio sordium aut odiorum aut ambitionis afuerit, ita quaedam in
his quoque commendatio tacita, si nos infirmos, inparatos, inpares agentium
contra ingeniis dixerimus, qualia sunt pleraque Messalae prohoemia.
IX. Est enim naturalis favor pro laborantibus, et iudex religiosus
libentissime patronum audit quem iustitiae suae minime timet. Inde illa
veterum circa occultandam eloquentiam simulatio, multum ab hac nostrorum
temporum iactatione diversa.
X. Vitandum etiam ne contumeliosi maligni superbi maledici in quemquam
hominem ordinemve videamur, praecipueque eorum qui laedi nisi adversa
iudicum voluntate non possint.
XI. Nam in iudicem ne quid dicatur non modo palam sed quod omnino intellegi
possit stultum erat monere, nisi fieret. Etiam partis adversae patronus
dabit exordio materiam, interim cum honore, si eloquentiam eius et gratiam
nos timere fingendo ut ea suspecta sint iudici fecerimus, interim per
contumeliam, sed hoc perquam raro, ut Asinius pro Vrbiniae heredibus
Labienum adversarii patronum inter argumenta causae malae posuit.
XII. Negat haec prohoemia esse Cornelius Celsus quia sint extra litem: sed
ego cum auctoritate summorum oratorum magis ducor, tum pertinere ad causam
puto quidquid ad dicentem pertinet, cum sit naturale ut iudices iis quos
libentius audiunt etiam facilius credant.
XIII. Ipsius autem litigatoris persona tractanda varie est: nam tum
dignitas eius adlegatur, tum commendatur infirmitas. Nonnumquam contingit
relatio meritorum, de quibus verecundius dicendum erit sua quam aliena
laudanti. Multum agit sexus aetas condicio, ut in feminis senibus pupillis,
liberos parentis coniuges adlegantibus:
XIV. nam sola rectum quoque iudicem inclinat miseratio. Degustanda tamen
haec prohoemio, non consumenda. adversarii vero persona prope isdem omnibus
sed e contrario ductis inpugnari solet. Nam et potentes sequitur invidia et
humiles abiectosque contemptus et turpes ac nocentes odium, quae tria sunt
ad alienandos iudicum animos potentissima.
XV. Neque haec dicere sat est, quod datur etiam imperitis; pleraque augenda
ac minuenda ut expediet: hoc enim oratoris est, illa causae.
XVI. Iudicem conciliabimus nobis non tantum laudando eum, quod et fieri cum
modo debet et est tamen parti utrique commune, sed si laudem eius ad
utilitatem causae nostrae coniunxerimus, ut adlegemus pro honestis
dignitatem illi suam, pro humilibus iustitiam, pro infelicibus
misericordiam, pro laesis severitatem, et similiter cetera.
XVII. Mores quoque, si fieri potest, iudicis velim nosse. Nam prout asperi
lenes, iucundi graves, duri remissi erant, aut adsumere in causam naturas
eorum qua competent aut mitigare qua repugnabunt oportebit.
XVIII. Accidit autem interim hoc quoque, ut aut nobis inimicus aut
adversariis sit amicus qui iudicat: quae res utrique parti tractanda est
ac nescio an etiam ei magis in quam videatur propensior. Est enim
nonnumquam pravus hic ambitus, adversus amicos aut pro iis quibuscum
simultates gerant pronuntiandi, faciendique iniuste ne fecisse videantur.
XIX. fuerunt etiam quidam suarum rerum iudices. Nam et in libris
observationum a Septimio editis adfuisse Ciceronem tali causae invenio, et
ego pro regina Berenice apud ipsam eam dixi. Similis hic quoque
superioribus ratio est: adversarius enim fiduciam partis suae iactat,
patronus timet cognoscentis verecundiam.
XX. Praeterea detrahenda vel confirmanda opinio, si quam praecipue domo
videbitur iudex attulisse. Metus etiam nonnumquam est amovendus, ut Cicero
pro Milone ne arma Pompei disposita contra se putarent laboravit,
nonnumquam adhibendus, ut idem in Verrem facit.
XXI. Sed adhibendi modus alter ille frequens et favorabilis, ne male
sentiat populus Romanus, ne iudicia transferantur, alter autem asper et
rarus, quo minatur corruptis accusationem, et id quidem in consilio
ampliore utcumque tutius (nam et mali inhibentur et boni gaudent), apud
singulos vero numquam suaserim, nisi defecerint omnia.
XXII. Quod si necessitas exiget, non erit iam ex arte oratoria, non magis
quam appellare, etiamsi id quoque saepe utile est, aut antequam pronuntiet
reum facere; nam et minari et deferre etiam non orator potest.
XXIII. Si causa conciliandi nobis iudicis materiam dabit, ex hac potissimum
aliqua in usum principii quae maxime favorabilia videbuntur decerpi
oportebit. Quo in loco Verginius fallitur, qui Theodoro placere tradit ut
ex singulis quaestionibus singuli sensus in prohoemium conferantur.
XXIV. Nam ille non hoc dicit, sed ad potentissimas quaestiones iudicem
praeparandum: in quo vitii nihil erat, nisi in universum id praeciperet,
quod nec omnis actio patitur nec omnis causa desiderat. Nam protinus a
petitore primo loco, dum ignota iudici lis est, quo modo ex quaestionibus
ducemus sententias? Nimirum res erunt indicandae prius. Demus aliquas (nam
id exiget ratio nonnumquam): etiamne potentissimas omnis, id est totam
causam? Sic erit in prohoemio peracta narratio.
XXV. Quid vero si, ut frequenter accidit, paulo est durior causa? Non
benivolentia iudicis petenda ex aliis partibus erit, sed, non ante
conciliato eius animo, nuda quaestionum committetur asperitas: quae si
recte semper initio dicendi tractarentur, nihil prohoemio opus esset.
XXVI. Aliqua ergo nonnumquam quae erunt ad conciliandum nobis iudicem
potentissima non inutiliter interim ex quaestionibus in exordio locabuntur.
Quae sint porro in causis favorabilia enumerare non est necesse, quia et
manifesta erunt cognita cuiusque controversiae condicione et omnia colligi
in tanta litium varietate non possunt.
XXVII. Vt autem haec invenire et augere, ita quod laedit aut omnino
repellere aut certe minuere ex causa est. Miseratio quoque aliquando ex
eadem venit, sive quid passi sumus grave sive passuri.
XXVIII. Neque enim sum in hac opinione qua quidam, ut eo distare prohoemium
ab epilogo credam, quod in hoc praeterita, in illo futura dicantur, sed
quod in ingressu parcius et modestius praetemptanda sit iudicis
misericordia, in epilogo vero liceat totos effundere adfectus, et fictam
orationem induere personis et defunctos excitare et pignora reorum
producere: quae minus in exordiis sunt usitata.
XXIX. Sed haec quae supra dixi non movere tantum verum ex diverso amoliri
quoque prohoemio opus est. Vt autem nostrum miserabilem si vincamur
exitum, ita adversariorum superbum si vicerint utile est credi.
XXX. Sed ex iis quoque quae non sunt personarum nec causarum verum adiuncta
personis et causis duci prohoemia solent. Personis adplicantur non pignora
modo, de quibus supra dixi, sed propinquitates, amicitiae, interim regiones
etiam civitatesque et si quid aliud eius quem defendimus casu laedi potest.
XXXI. Ad causam extra pertinet tempus, unde principium pro Caelio, locus,
unde pro Deiotaro, habitus, unde pro Milone, opinio, unde in Verrem,
deinceps, ne omnia enumerentur, fama iudiciorum, exspectatio vulgi: nihil
enim horum in causa est, ad causam tamen pertinent.
XXXII. Adicit Theophrastus ab +oratione+ principium, quale videtur esse
Demosthenis pro Ctesiphonte ut sibi dicere suo potius arbitrio liceat
rogantis quam eo modo quem accusator actione praescripserit.
XXXIII. Fiducia ipsa solet opinione adrogantiae laborare. Faciunt favorem
et illa paene communia, non tamen omittenda vel ideo ne occupentur: optare,
abominari, rogare, sollicitum agere, quia plerumque attentum iudicem facit
si res agi videtur nova magna atrox, pertinens ad exemplum, praecipue tamen
si iudex allit sua vice aut rei publicae commovetur: cuius animus spe metu
admonitione precibus, vanitate denique, si id profuturum credemus,
agitandus est.
XXXIV. sunt et illa excitandis ad audiendum non inutilia, si nos neque diu
moraturos neque extra causam dicturos existiment. Docilem sine dubio et
haec ipsa praestat attentio, sed et illud, si breviter et dilucide summam
rei de qua cognoscere debeat indicarimus (quod Homerus atque Vergilius
operum suorum principiis faciunt):
XXXV. nam is eius rei modus est ut propositioni similior sit quam
expositioni, nec quo modo quidque sit actum sed de quibus dicturus sit
orator ostendat. Nec video quod huius rei possit apud oratores reperiri
melius exemplum quam Ciceronis pro A. Cluentio.
XXXVI. "Animadverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam
esse partes: quarum altera mihi niti et magno opere confidere videbatur
invidia iam inveterata iudicii Iuniani, altera tantum modo consuetudinis
causa timide et diffidenter attingere rationem veneficii criminum, qua de
re lege est haec quaestio constituta". Id tamen totum respondenti facilius
est quam proponenti, quia hic admonendus iudex, illic docendus est.
XXXVII. Nec me quamquam magni auctores in hoc duxerint, ut non semper
facere attentum ac docilem iudicem velim: non quia nesciam, id quod ab
illis dicitur, esse pro mala causa qualis ea sit non intellegi, verum quia
istud non neglegentia iudicis contingit, sed errore.
XXXVIII. Dixit enim adversarius et fortasse persuasit: nobis opus est eius
diversa opinione, quae mutari non potest nisi illum fecerimus ad ea quae
dicemus docilem et intentum. Quid ergo est? Inminuenda quaedam et elevanda
et quasi contemnenda esse consentio ad remittendam intentionem iudicis quam
adversario praestat, ut fecit pro Ligario Cicero.
XXXIX. Quid enim agebat aliud ironia illa quam ut Caesar minus se in rem
tamquam non novam intenderet? Quid pro Caelio, quam ut res exspectatione
minor videretur?
XL. Verum ex iis quae proposuimus aliud in alio genere causae desiderari
palam est. Genera porro causarum plurimi quinque fecerunt: honestum,
humile, dubium vel anceps, admirabile, obscurum, id est endoxos, adoxos,
anphidoxos, paradoxos, dysparakoloutheton: quibus recte videtur adici
turpe, quod alii humili, alii admirabili subiciunt.
XLI. Admirabile autem vocant quod est praeter opinionem hominum
constitutum. In ancipiti maxime benivolum iudicem, in obscuro docilem, in
humili attentum parare debemus. Nam honestum quidem ad conciliationem satis
per se valet: in admirabili et turpi remediis opus est.
XLII. Et eo quidam exordium in duas dividunt partis, principium et
insinuationem, ut sit in principiis recta benivolentiae et attentionis
postulatio: quae quia esse in turpi causae genere non possit, insinuatio
subrepat animis, maxime ubi frons causae non satis honesta est, vel quia
res sit improba vel quia hominibus parum probetur, aut si facie quoque ipsa
premitur vel invidiosa consistentis ex diverso patroni aut patris vel
miserabili senis caeci infantis.
XLIII. Et quidem quibus adversus haec modis sit medendum verbosius tradunt,
materiasque ipsi sibi fingunt et ad morem actionum prosecuntur: sed hae,
cum oriantur ex causis, quarum species consequi omnes non possumus,nisi
generaliter comprenduntur in infinitum sunt extrahendae.
XLIV. Quare singulis consilium ex propria ratione nascetur. Illud in
universum praeceperim, ut ab iis quae laedunt ad ea quae prosunt
refugiamus: si causa laborabimus, persona subueniat, si persona, causa; si
nihil quod nos adiuvet erit, quaeramus quid adversarium laedat; nam ut
optabile est plus favoris mereri, sic proximum odii minus.
XLV. In iis quae negari non poterunt elaborandum ut aut minora quam dictum
est aut alia mente facta aut nihil ad praesentem quaestionem pertinere aut
emendari posse paenitentia aut satis iam punita videantur. Ideoque agere
advocato quam litigatori facilius, quia et laudat sine adrogantiae crimine
et aliquando utiliter etiam reprehendere potest.
XLVI. Nam se quoque moveri interim finget, ut pro Rabirio Postumo Cicero,
dum aditum sibi ad aures faciat et auctoritatem induat vera sentientis, quo
magis credatur vel defendenti eadem vel neganti. Ideoque hoc primum
intuemur, litigatoris an advocati persona sit utendum, quotiens utrumque
fieri potest; nam id in schola liberum est, in foro rarum ut sit idoneus
suae rei quisque defensor.
XLVII. Declamaturus autem maxime positas in adfectibus causas propriis
personis debet induere. Hi sunt enim qui mandari non possunt, nec eadem vi
perfertur alieni animi qua sui motus.
XLVIII. His etiam de causis insinuatione videtur opus esse si adversarii
actio iudicum animos occupavit, si dicendum apud fatigatos est; quorum
alterum promittendo nostras probationes et adversas eludendo vitabimus,
alterum spe brevitatis et iis quibus attentum fieri iudicem docuimus.
XLIX. Et urbanitas opportuna reficit animos et undecumque petita iudicis
voluptas levat taedium. Non inutilis etiam est ratio occupandi quae
videntur obstare, ut Cicero dicit scire se mirari quosdam quod is qui per
tot annos defenderit multos, laeserit neminem, ad accusandum Verrem
descenderit. Deinde ostendit hanc ipsam esse sociorum defensionem: quod
schema prolempsin dicitur.
L. Id cum sit utile aliquando, nunc a declamatoribus quibusdam paene semper
adsumitur, qui fas non putant nisi a contrario incipere.
Negant Apollodorum secuti tris esse de quibus supra diximus praeparandi
iudicis partes, sed multas species enumerant, ut ex moribus iudicis, ex
opinionibus ad causam extra pertinentibus, ex opinione de ipsa causa, quae
sunt prope infinitae, tum iis ex quibus omnes controversiae constant,
personis factis dictis causis temporibus locis occasionibus ceteris.
LI. Quas veras esse fateor, sed in haec genera reccidere. Nam si iudicem
benivolum attentum docilem habeo, quid amplius debeam optare non reperio:
cum metus ipse, qui maxime videtur esse extra haec, et attentum iudicem
faciat et ab adverso favore deterreat.
LII. Verum quoniam non est satis demonstrare discentibus quae sint in
ratione prohoemii, sed dicendum etiam quo modo perfici facillime possint,
hoc adicio, ut dicturus intueatur cui, apud quem, pro quo, contra quem, quo
tempore, quo loco, quo rerum statu, qua vulgi fama dicendum sit: quid
iudicem sentire credibile sit antequam incipimus: tum quid aut desideremus
aut deprecemur. Ipsa illum natura eo ducet ut sciat quid primum dicendum
sit.
LIII. At nunc omne quo coeperunt prohoemium putant, et ut quidque
succurrit, utique si aliqua sententia blandiatur, exordium. Multa autem
sine dubio sunt et aliis partibus causae communia, nihil tamen in quaque
melius dicitur quam quod aeque bene dici alibi non possit.
LIV. Multum gratiae exordio est quod ab actione diversae partis materiam
trahit: hoc ipso quod non compositum domi sed ibi atque ex re natum et
facilitate famam ingenii auget et facie simplicis sumptique ex proximo
sermonis fidem quoque adquirit, adeo ut, etiam si reliqua scripta atque
elaborata sint, tamen plerumque videatur tota extemporalis oratio cuius
initium nihil praeparati habuisse manifestum est.
LV. Frequentissime vero prohoemium decebit et sententiarum et compositionis
et vocis et vultus modestia, adeo ut in genere causae etiam indubitabili
fiducia se ipsa nimium exserere non debeat. Odit enim iudex fere litigantis
securitatem, cumque ius suum intellegat tacitus reverentiam postulat.
LVI. Nec minus diligenter ne suspecti simus ulla parte vitandum est,
propter quod minime ostentari debet in principiis cura, quia videtur ars
omnis dicentis contra iudicem adhiberi.
LVII. Sed ipsum istud evitare summae artis; nam id sine dubio ab omnibus,
et quidem optime, praeceptum est, verum aliquatenus temporum condicione
mutatur, quia iam quibusdam in iudiciis, maximeque capitalibus aut apud
centumviros, ipsi iudices exigunt sollicitas et accuratas actiones,
contemnique se nisi in dicendo etiam diligentia appareat credunt, nec doceri
tantum sed etiam delectari volunt. Et est difficilis huius rei moderatio:
LVIII. quae tamen ita temperari potest ut videamur accurate, non callide
dicere. Illud ex praeceptis veteribus manet, ne quod insolens verbum, ne
audacius tralatum, ne aut ab obsoleta vetustate aut poetica licentia
sumptum in principio deprehendatur.
LIX. Nondum enim recepti sumus et custodit nos recens audientium intentio;
magis conciliatis animis et iam calentibus haec libertas feretur, maximeque
cum in locos fuerimus ingressi, quorum naturalis ubertas licentiam verbi
notari circumfuso nitore non patitur.
LX. Nec argumentis autem nec locis nec narrationi similis esse in prohoemio
debet oratio, neque tamen deducta semper atque circumlita, sed saepe
simplici atque inlaboratae similis nec verbis vultuque nimia promittens;
dissimulata enim et, ut Graeci dicunt, anepiphantos actio melius saepe
subrepit. Sed haec prout formari animum iudicum expediet.
LXI. turbari memoria vel continuandi verba facultate destitui nusquam
turpius, cum vitiosum prohoemium possit videri cicatricosa facies: et
pessimus certe gubernator qui navem dum portu egreditur impegit.
LXII. Modus autem principii pro causa; nam breve simplices, longius
perplexae suspectaeque et infames desiderant. Ridendi vero qui velut legem
prohoemiis omnibus dederunt ut intra quattuor sensus terminarentur. Nec
minus evitanda est inmodica eius longitudo, ne in caput excrevisse videatur
et quo praeparare debet fatiget.
LXIII. Sermonem a persona iudicis aversum (apostrophe dicitur) quidam in
totum a prohoemio summovent, nonnulla quidem in hanc persuasionem ratione
ducti. Nam prorsus esse hoc magis secundum naturam confitendum est, ut eos
adloquamur potissimum quos conciliare nobis studemus.
LXIV. Interim tamen et est prohoemio necessarius sensus aliquis et hic
acrior fit atque vehementior ad personam derectus alterius. Quod si
accidat, quo iure aut qua tanta superstitione prohibeamur dare per hanc
figuram sententiae vires?
LXV. Neque enim istud scriptores artium quia non liceat sed quia non putent
utile vetant. Ita, si vincet utilitas, propter eandem causam facere
debebimus propter quam vetamur.
LXVI. Et Demosthenes autem ad Aeschinen orationem in prohoemio convertit,
et M. tullius cum pro aliis quibusdam ad quos ei visum est, tum pro Ligario
ad tuberonem:
LXVII. nam erat multo futura languidior si esset aliter figurata, quod
facilius cognoscet si quis totam illam partem vehementissimam cuius haec
forma est: "habes igitur, tubero, quod est accusatori maxime optandum" et
cetera convertat ad iudicem: tum enim vere aversa videatur oratio et
languescat vis omnis, dicentibus nobis: "habet igitur tubero quod est
accusatori maxime optandum"; illo enim modo pressit atque institit, hoc
tantum indicasset.
LXVIII. Quod idem in Demosthene, si flexum illi mutaveris, accidet. Quid?
non Sallustius derecto ad Ciceronem, in quem ipsum dicebat, usus est
principio, et quidem protinus: "graviter et iniquo animo maledicta tua
paterer, M. tulli": sicut Cicero fecerat in Catilinam: "quo usque tandem
abutere"?
LXIX. Ac ne quis apostrophen miretur, idem Cicero pro Scauro ambitus reo,
quae causa est in commentariis (nam bis eundem defendit), prosopopoeia
loquentis pro reo utitur, pro Rabirio vero Postumo eodemque Scauro reo
repetundarum etiam exemplis, pro Cluentio, ut modo ostendi, partitione.
LXX. Non tamen haec, quia possunt bene aliquando fieri, passim facienda
sunt, sed quotiens praeceptum vicerit ratio: quo modo et similitudine, dum
brevi, et tralatione atque aliis tropis, quae omnia cauti illi ac
diligentes prohibent, utemur interim, nisi cui divina illa pro Ligario
ironia, de qua paulo ante dixeram, displicet.
LXXI. Alia exordiorum vitia verius tradiderunt. Quod in pluris causas
accommodari potest, vulgare dicitur: id minus favorabile aliquando tamen
non inutiliter adsumimus, magnis saepe oratoribus non evitatum; quo et
adversarius uti potest, commune appellatur: quod adversarius in suam
utilitatem deflectere potest, commutabile: quod causae non cohaeret,
separatum: quod aliunde trahitur, tralatum: praeterea quod longum, quod
contra praecepta est: quorum pleraque non principii modo sunt vitia sed
totius orationis.
LXXII. Haec de prohoemio, quotiens erit eius usus. Non semper autem est; -
nam et supervacuum aliquando est, si sit praeparatus satis etiam sine hoc
iudex aut si res praeparatione non egeat. Aristoteles quidem in totum id
necessarium apud bonos iudices negat. Aliquando tamen uti nec si velimus eo
licet, cum iudex occupatus, cum angusta sunt tempora, cum maior potestas ab
ipsa re cogit incipere.
LXXIII. Contraque est interim prohoemii vis etiam non exordio; nam iudices
et in narratione nonnumquam et in argumentis ut attendant et ut faveant
rogamus, quo Prodicus velut dormitantes eos excitari putabat, quale est:
LXXIV. "tum C. Varenus, qui a familia Anchariana occisus est - hoc quaeso,
iudices, diligenter attendite." Vtique si multiplex causa est, sua
quibusque partibus danda praefatio est, ut "audite nunc reliqua" et
"transeo nunc illuc".
LXXV. Sed in ipsis etiam probationibus multa funguntur prohoemii vice, ut
facit Cicero pro Cluentio dicturus contra censores, pro Murena cum se
Servio excusat. Verum id frequentius est quam ut exemplis confirmandum sit.
LXXVI. Quotiens autem prohoemio fuerimus usi, tum sive ad expositionem
transibimus sive protinus ad probationem, id debebit in principio postremum
esse cui commodissime iungi initium sequentium poterit.
LXXVII. Illa vero frigida et puerilis est in scholis adfectatio, ut ipse
transitus efficiat aliquam utique sententiam et huius velut praestigiae
plausum petat, ut Ovidius lascivire in Metamorphosesin solet; quem tamen
excusare necessitas potest, res diversissimas in speciem unius corporis
colligentem:
LXXVIII. oratori vero quid est necesse surripere hanc transgressionem, et
iudicem favere qui ut ordini rerum animum intendat etiam commonendus est?
Peribit enim prima pars expositionis si iudex narrari nondum sciet.
LXXIX. Quapropter, ut non abrupte cadere in narrationem, ita non obscure
transcendere est optimum. Si vero longior sequetur ac perplexa magis
expositio, ad eam ipsam praeparandus iudex erit, ut Cicero saepius, sed et
hoc loco fecit: "paulo longius exordium rei demonstrandae repetam, quod
quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo
facilius extrema intellegetis." Haec fere sunt mihi de exordio comperta.
I. Maxime naturale est, et fieri frequentissime debet, ut praeparato per
haec quae supra dicta sunt iudice res de qua pronuntiaturus est indicetur:
ea est narratio.
II. In qua sciens transcurram subtiles nimium divisiones quorundam plura
eius genera facientium. Non enim solam volunt esse illam negotii de quo
apud iudices quaeritur expositionem, sed personae, ut: "M. Lollius
Palicanus, humili loco Picens, loquax magis quam facundus"; loci, ut:
"oppidum est in Hellesponto, Lampsacum, iudices"; temporis, ut:
"vere novo, gelidus canis cum montibus umor liquitur";
causarum, quibus historici frequentissime utuntur cum exponunt unde bellum
seditio pestilentia.
III. Praeter haec alias perfectas, alias inperfectas vocant: quod quis
ignorat? Adiciunt expositionem et praeteritorum esse temporum, quae est
frequentissima, et praesentium, qualis est Ciceronis de discursu amicorum
Chrysogoni, postquam est nominatus, et futurorum, quae solis dari
vaticinantibus potest: nam hypotyposis non est habenda narratio. Sed nos
potioribus vacemus.
IV. Plerique semper narrandum putaverunt: quod falsum esse pluribus
coarguitur. sunt enim ante omnia quaedam tam breves causae ut propositionem
potius habeant quam narrationem.
V. Id accidit aliquando utrique parti, cum vel nulla expositio est, vel de
re constat de iure quaeritur, ut apud centumviros: "filius an frater debeat
esse intestatae heres", "pubertas annis an habitu corporis aestimetur": aut
cum est quidem in re narrationi locus, sed aut ante iudici nota sunt omnia
aut priore loco recte exposita.
VI. Accidit aliquando alteri, et saepius ab actore, vel quia satis est
proponere vel quia sic magis expedit. Satis est dixisse: "certam creditam
pecuniam peto ex stipulatione", "legatum peto ex testamento". Diversae
partis expositio est cur ea non debeantur.
VII. Et satis est actori et magis expedit sic indicare: "dico ab Horatio
sororem suam interfectam". Namque et propositione iudex crimen omne
cognoscit, et ordo et causa facti pro adversario magis est.
VIII. Reus contra tunc narrationem subtrahet cum id quod obicitur neque
negari neque excusari poterit, sed in sola iuris quaestione consistet. Vt
in eo qui, cum pecuniam privatam ex aede sacra surripuerit, sacrilegii reus
est confessio verecundior est quam expositio: "non negamus pecuniam de
templo esse sublatam, calumniatur tamen accusator actione sacrilegii, cum
privata fuerit, non sacra: vos autem de hoc cognoscitis, an sacrilegium sit
admissum".
IX. Sed ut has aliquando non narrandi causas puto, sic ab illis dissentio
qui non existimant esse narrationem cum reus quod obicitur tantum negat: in
qua est opinione Cornelius Celsus, qui condicionis huius esse arbitratur
plerasque caedis causas et omnis ambitus ac repetundarum.
X. Non enim putat esse narrationem nisi quae summam criminis de quo
iudicium est contineat, deinde fatetur ipse pro Rabirio Postumo narrasse
Ciceronem: atqui ille et negavit pervenisse ad Rabirium pecuniam, qua de re
erat quaestio constituta, et in hac narratione nihil de crimine exposuit.
XI. Ego autem magnos alioqui secutus auctores duas esse in iudiciis
narrationum species existimo, alteram ipsius causae, alteram in rerum ad
causam pertinentium expositione.
XII. "Non occidi hominem": nulla narratio est; convenit: sed erit aliqua et
interim etiam longa contra argumenta eius criminis, de ante acta vita, de
causis propter quas innocens in periculum deducatur, aliis quibus
incredibile id quod obicitur fiat.
XIII. Neque enim accusator tantum hoc dicit "occidisti", sed quibus id
probet narrat: ut in tragoediis, cum Teucer Vlixem reum facit Aiacis
occisi, dicens inventum eum in solitudine iuxta exanime corpus inimici cum
gladio cruento, non id modo Vlixes respondet, non esse a se id facinus
admissum, sed sibi nullas cum Aiace inimicitias fuisse, de laude inter
ipsos certatum: deinde subiungit quo modo in eam solitudinem venerit,
iacentem exanimem sit conspicatus, gladium e vulnere extraxerit.
XIV. His subtexitur argumentatio. Sed ne illud quidem sine narratione est,
dicente accusatore: "fuisti in eo loco in quo tuus inimicus occisus est":
"non fui"; dicendum enim ubi fuerit. Quare ambitus quoque causae et
repetundarum hoc etiam plures huiusmodi narrationes habere poterunt quo
plura crimina: in quibus ipsa quidem neganda sunt, sed argumentis
expositione contraria resistendum est, interdum singulis, interdum
universis.
XV. An reus ambitus male narrabit quos parentes habuerit, quem ad modum
ipse vixerit, quibus meritis fretus ad petitionem descenderit? Aut qui
repetundarum insimulabitur, non et ante actam vitam et quibus de causis
[per] provinciam universam vel accusatorem aut testem offenderit non
inutiliter exponet?
XVI. Quae si narratio non est, ne illa quidem Ciceronis pro Cluentio prima,
cuius est initium: "A. Cluentius Habitus". Nihil enim hic de veneficio sed
de causis quibus ei mater inimica sit dicit.
XVII. Illae quoque sunt pertinentes ad causam sed non ipsius causae
narrationes, vel exempli gratia, ut in Verrem de L. Domitio, qui pastorem,
quod is aprum, quem ipsi muneri optulerat, exceptum esse a se venabulo
confessus esset, in crucem sustulit:
XVIII. vel discutiendi alicuius extrinsecus criminis, ut pro Rabirio
Postumo: "nam ut ventum Alexandream est, iudices, haec una ratio a rege
proposita Postumo est servandae pecuniae, si curationem et quasi
dispensationem regiam suscepisset": vel augendi, ut describitur iter
Verris.
XIX. Ficta interim narratio introduci.solet, vel ad concitandos iudices, ut
pro Roscio circa Chrysogonum, cuius paulo ante habui mentionem, vel ad
resolvendos aliqua urbanitate, ut pro Cluentio circa fratres Caepasios,
interdum per digressionem decoris gratia, qualis rursus in Verrem de
Proserpina: "in his quondam locis mater filiam quaesisse dicitur".
Quae omnia eo pertinent ut appareat non utique non narrare eum qui negat,
sed illud ipsum non narrare quod negat.
XX. Ne hoc quidem simpliciter accipiendum, quod est a me positum,
supervacuam esse narrationem rei quam iudex noverit: quod sic intellegi
volo, si non modo factum quid sit sciet, sed ita factum etiam ut nobis
expedit opinabitur.
XXI. Neque enim narratio in hoc reperta est, ut tantum cognoscat iudex, sed
aliquanto magis ut consentiat. Quare etiam si non erit docendus sed aliquo
modo adficiendus narrabimus, cum praeparatione quadam: scire quidem eum in
summam quid acti sit, tamen rationem quoque facti cuiusque cognoscere ne
gravetur.
XXII. Interim propter aliquem in consilium adhibitum nos repetere illa
simulemus, interim ut rei quae ex adverso proponatur iniquitatem omnes
etiam circumstantes intellegant. In quo genere plurimis figuris erit
varianda expositio ad effugiendum taedium nota audientis, sicut "meministi"
et "fortasse supervacuum fuerit hic commorari", "sed quid ego diutius cum
tu optime noris?", "illud quale sit tu scias", et his similia.
XXIII. Alioqui, si apud iudicem cui nota causa est narratio semper videtur
supervacua, potest videri non semper esse etiam ipsa actio necessaria.
XXIV. Alterum est de quo frequentius quaeritur, an sit utique narratio
prohoemio subicienda: quod qui opinantur non possunt videri nulla ratione
ducti. Nam cum prohoemium idcirco comparatum sit ut iudex ad rem
accipiendam fiat conciliatior docilior intentior, et probatio nisi causa
prius cognita non possit adhiberi, protinus iudex notitia rerum instruendus
videtur.
XXV. Sed hoc quoque interim mutat condicio causarum, nisi forte M. tullius
in oratione pulcherrima quam pro Milone scriptam reliquit male distulisse
narrationem videtur tribus praepositis quaestionibus, aut profuisset
exponere quo modo insidias Miloni fecisset Clodius si reum qui a se hominem
occisum fateretur defendi omnino fas non fuisset, aut si iam praeiudicio
senatus damnatus esset Milo, aut si Cn. Pompeius, qui praeter aliam gratiam
iudicium etiam militibus armatis cluserat, tamquam adversus ei timeretur.
XXVI. Ergo hae quoque quaestiones vim prohoemii optinebant, cum omnes
iudicem praepararent. Sed pro Vareno quoque postea narravit quam obiecta
diluit. Quod fiet utiliter quotiens non repellendum tantum erit crimen, sed
etiam transferendum, ut his prius defensis velut initium sit alium culpandi
narratio, ut in armorum ratione antiquior cavendi quam ictum inferendi cura
est.
XXVII. Erunt quaedam causae, neque id raro, crimine quidem de quo cognitio
est faciles ad diluendum, sed multis ante actae vitae flagitiis et gravibus
oneratae, quae prius amovenda sunt, ut propitius iudex defensionem ipsius
negotii cuius propria quaestio est audiat. Vt si defendendus sit M.
Caelius, nonne optime patronus occurrat prius conviciis luxuriae
petulantiae inpudicitiae veneficii, in quibus solis omnis Ciceronis
versatur oratio: tum deinde narret de bonis Pallae totamque de vi explicet
causam, quae est ipsius actione defensa?
XXVIII. Sed nos ducit scholarum consuetudo, in quibus certa quaedam
ponuntur (quae themata dicimus) praeter quae nihil est diluendum, ideoque
narratio prohoemio semper subiungitur. Inde libertas declamatoribus, ut
etiam secundo partis suae loco narrare videantur.
XXIX. Nam cum pro petitore dicunt, et expositione tamquam priores agant uti
solent et contradictione tamquam respondeant, idque fit recte. Nam cum sit
declamatio forensium actionum meditatio, cur non in utrumque protinus locum
exerceat? cuius rationis ignari ex more cui adsuerunt nihil in foro putant
esse mutandum.
XXX. Sed in scholasticis quoque nonnumquam evenit ut pro narratione sit
propositio. Nam quid exponet quae zelotypum malae tractationis accusat aut
qui Cynicum apud censores reum de moribus facit, cum totum crimen uno verbo
in qualibet actionis parte posito satis indicetur? Sed haec hactenus.
XXXI. Nunc quae sit narrandi ratio subiungam. Narratio est rei factae aut
ut factae utilis ad persuadendum expositio, vel, ut Apollodorus finit,
oratio docens auditorem quid in controversia sit. Eam plerique scriptores
maximeque qui sunt ab Isocrate volunt esse lucidam brevem veri similem.
Neque enim refert an pro lucida perspicuam, pro veri simili probabilem
credibilemve dicamus.
XXXII. Eadem nobis placet divisio, quamquam et Aristoteles ab Isocrate
parte in una dissenserit, praeceptum brevitatis inridens tamquam necesse
sit longam esse aut brevem expositionem nec liceat ire per medium,
Theodorei quoque solam relinquant ultimam partem, quia nec breviter utique
nec dilucide semper sit utile exponere.
XXXIII. Quo diligentius distinguenda sunt singula, ut quid quoque loco
prosit ostendam.
Narratio est aut tota pro nobis aut tota pro adversariis aut mixta ex
utrisque. Si erit tota pro nobis, contenti sumus his tribus partibus, per
quas efficitur quo facilius iudex intellegat meminerit credat.
XXXIV. Nec quisquam reprehensione dignum putet quod proposuerim eam quae sit
tota pro nobis debere esse veri similem cum vera sit. sunt enim plurima
vera quidem, sed parum credibilia, sicut falsa quoque frequenter veri
similia. Quare non minus laborandum est ut iudex quae vere dicimus quam
quae fingimus credat.
XXXV. sunt quidem hae quas supra retuli virtutes aliarum quoque partium;
nam et per totam actionem vitanda est obscuritas, et modus ubique
custodiendus, et credibilia esse oportet omnia quae dicuntur. Maxime tamen
haec in ea parte custodienda sunt quae prima iudicem docet: in qua si
acciderit ut aut non intellegat aut non meminerit aut non credat, frustra
in reliquis laborabimus.
XXXVI. Erit autem narratio aperta ac dilucida si fuerit primum exposita
verbis propriis et significantibus et non sordidis quidem, non tamen
exquisitis et ab usu remotis, tum distincta rebus personis temporibus locis
causis, ipsa etiam pronuntiatione in hoc accommodata, ut iudex quae
dicentur quam facillime accipiat.
XXXVII. Quae quidem virtus neglegitur a plurimis, qui ad clamorem
dispositae vel etiam forte circumfusae multitudinis compositi non ferunt
illud intentionis silentium, nec sibi diserti videntur nisi omnia tumultu et
vociferatione concusserint: rem indicare sermonis cotidiani et in
quemcumque etiam indoctorum cadentis existimant, cum interim quod tamquam
facile contemnunt nescias praestare minus velint an possint.
XXXVIII. Neque enim aliud in eloquentia cuncta experti difficilius
reperient quam id quod se dicturos fuisse omnes putant postquam audierunt,
quia non bona iudicant esse illa, sed vera: tum autem optime dicit orator
cum videtur vera dicere.
XXXIX. At nunc velut campum nacti expositionis hic potissimum et vocem
flectunt et cervicem reponunt et bracchium in latus iactant totoque et
rerum et verborum et compositionis genere lasciviunt: deinde, quod sit
monstro simile, placet actio, causa non intellegitur. Verum haec omittamus,
ne minus gratiae praecipiendo recta quam offensae reprendendo prava
mereamur.
XL. Brevis erit narratio ante omnia si inde coeperimus rem exponere unde ad
iudicem pertinet, deinde si nihil extra causam dixerimus, tum etiam si
reciderimus omnia quibus sublatis neque cognitioni quicquam neque utilitati
detrahatur; solet enim quaedam esse partium brevitas,
XLI. quae longam tamen efficit summam. "In portum veni, navem prospexi,
quanti veheret interrogavi, de pretio convenit, conscendi, sublatae sunt
ancorae, solvimus oram, profecti sumus". Nihil horum dici celerius potest,
sed sufficit dicere: "e portu navigavi"; et quotiens exitus rei satis
ostendit priora, debemus hoc esse contenti quo reliqua intelleguntur.
XLII. Quare, cum dicere liceat: "est mihi filius iuvenis", omnia illa
supervacua: "cupidus ego liberorum uxorem duxi, natum filium sustuli,
educavi, in adulescentiam perduxi". Ideoque Graecorum aliqui aliud
circumcisam expositionem, id est syntomon, aliud brevem putaverunt, quod
illa supervacuis careret, haec posset aliquid ex necessariis desiderare.
XLIII. Nos autem brevitatem in hoc ponimus, non ut minus sed ne plus
dicatur quam oporteat. Nam iterationes quidem et tautologias et
perissologias, quas in narratione vitandas quidam scriptores artium
tradiderunt, transeo: sunt enim haec vitia non tantum brevitatis gratia
refugienda.
XLIV. Non minus autem cavenda erit, quae nimium corripientes omnia
sequitur, obscuritas, satiusque aliquid narrationi superesse quam deesse:
nam supervacua cum taedio dicuntur, necessaria cum periculo subtrahuntur.
XLV. Quare vitanda est etiam illa Sallustiana (quamquam in ipso virtutis
optinet locum) brevitas et abruptum sermonis genus: quod otiosum fortasse
lectorem minus fallat, audientem transvolat, nec dum repetatur exspectat,
cum praesertim lector non fere sit nisi eruditus, iudicem rura plerumque in
decurias mittant de eo pronuntiaturum quod intellexerit, ut fortasse
ubique, in narratione tamen praecipue media haec tenenda sit via dicendi:
"quantum opus est et quantum satis est".
XLVI. Quantum opus est autem non ita solum accipi volo, quantum ad
indicandum sufficit, quia non inornata debet esse brevitas, alioqui sit
indocta; nam et fallit voluptas, et minus longa quae delectant videntur, ut
amoenum ac molle iter, etiamsi est spatii amplioris, minus fatigat quam
durum aridumque compendium.
XLVII. Neque mihi umquam tanta fuerit cura brevitatis ut non ea quae
credibilem faciunt expositionem inseri velim. Simplex enim et undique
praecisa non tam narratio vocari potest quam confessio. sunt porro multae
condicione ipsa rei longae narrationes. Quibus extrema, ut praecepi,
prohoemii parte ad intentionem praeparandus est iudex, deinde curandum ut
omni arte vel ex spatio eius detrahamus aliquid vel ex taedio.
XLVIII. Vt minus longa sit efficiemus quae poterimus differendo, non tamen
sine mentione eorum quae differemus: "quas causas occidendi habuerit, quos
adsumpserit conscios, quem ad modum disposuerit insidias, probationis loco
dicam."
XLIX. Quaedam vero ex ordine praetermittenda, quale est apud Ciceronem:
"moritur fulcinius; multa enim quae sunt in re, quia remota sunt a causa,
praetermittam". Et partitio taedium levat: "dicam quae acta sint ante ipsum
rei contractum, dicam quae in re ipsa, dicam quae postea";
L. ita tres potius modicae narrationes videbuntur quam una longa. Interim
expediet expositionem brevi interfatione distinguere: "audistis quae ante
acta sunt: accipite nunc quae insecuntur". Reficietur enim iudex priorum
fine et se velut ad novum rursus initium praeparabit.
LI. Si tamen adhibitis quoque his artibus in longum exierit ordo rerum,
erit non inutilis in extrema parte commonitio, quod Cicero etiam in brevi
narratione fecit: "adhuc, Caesar, Q. Ligarius omni culpa caret: domo est
egressus non modo nullum ad bellum, sed ne ad minimam quidem belli
suspicionem", et cetera.
LII. Credibilis autem erit narratio ante omnia si prius consuluerimus
nostrum animum ne quid naturae dicamus adversum, deinde si causas ac
rationes factis praeposuerimus, non omnibus, sed de quibus quaeritur, si
personas convenientes iis quae facta credi volemus constituerimus, ut furti
reum cupidum, adulterii libidinosum, homicidii temerarium, vel his
contraria si defendemus: praeterea loca, tempora, et similia.
LIII. Est autem quidam et ductus rei credibilis, qualis in comoediis etiam
et in mimis. Aliqua enim naturaliter secuntur et cohaerent, ut si bene
priora narraveris iudex ipse quod postea sis narraturus exspectet.
LIV. Ne illud quidem fuerit inutile, semina quaedam probationum spargere,
verum sic ut narrationem esse meminerimus, non probationem. Nonnumquam
tamen etiam argumento aliquo confirmabimus quod proposuerimus, sed simplici
et brevi, ut in veneficiis: sanus bibit, statim concidit, livor ac tumor
confestim est insecutus.
LV. Hoc faciunt et illae praeparationes, cum reus dicitur robustus armatus
(paratus) contra infirmos inermis securos. Omnia denique quae probatione
tractaturi sumus, personam causam locum tempus instrumentum occasionem,
narratione delibabimus.
LVI. Aliquando, si destituti fuerimus his, etiam fatebimur vix esse
credibile, sed verum, et hoc maius habendum scelus: nescire nos quo modo
factum sit aut quare, mirari, sed probaturos.
LVII. Optimae vero praeparationes erunt quae latuerint. Vt a Cicerone sunt
quidem utilissime praedicta omnia per quae Miloni Clodius, non Clodio Milo
insidiatus esse videatur, plurimum tamen facit illa callidissima
simplicitatis imitatio: "Milo autem, cum in senatu fuisset eo die quoad
senatus est dimissus, domum venit, calceos et vestimenta mutavit,
paulisper, dum se uxor, ut fit, comparat, commoratus est."
LVIII. Quam nihil festinato, nihil praeparato fecisse videtur Milo! Quod
non solum rebus ipsis vir eloquentissimus, quibus moras et lentum
profectionis ordinem ducit, sed verbis etiam vulgaribus et cotidianis et
arte occulta consecutus est: quae si aliter dicta essent, strepitu ipso
iudicem ad custodiendum patronum excitassent.
LIX. Frigida videntur ista plerisque, sed hoc ipso manifestum est quo modo
iudicem fefellerit, quod vix a lectore deprenditur. Haec sunt quae
credibilem faciant expositionem.
LX. Nam id quidem, ne qua contraria aut repugnantia in narratione dicamus?
si cui praecipiendum est, is reliqua frustra docetur, etiam si quidam
scriptores artium hoc quoque tamquam occultum et a se prudenter erutum
tradunt.
LXI. His tribus narrandi virtutibus adiciunt quidam magnificentiam, quam
megaloprepeian vocant, quae neque in omnes causas cadit (nam quid in
plerisque iudiciis privatis de certa credita, locato et conducto,
interdictis habere loci potest supra modum se tollens oratio?), neque
semper est utilis, ut vel proximo exemplo Miloniano patet.
LXII. Et meminerimus multas esse causas in quibus confitendum excusandum
summittendum sit quod exponimus: quibus omnibus aliena est illa
magnificentiae virtus. Quare non magis proprium narrationis est magnifice
dicere quam miserabiliter invidiose graviter dulciter urbane: quae cum suo
quoque loco sint laudabilia, non sunt huic parti proprie adsignata et velut
dedita.
LXIII. Illa quoque ut narrationi apta, ita ceteris quoque partibus
communis est virtus quam Theodectes huic uni proprie dedit; non enim
magnificam modo vult esse verum etiam iucundam expositionem. sunt qui
adiciant his evidentiam, quae enargeia Graece vocatur.
LXIV. Neque ego quemquam deceperim ut dissimulem Ciceroni quoque plures
partes placere. Nam praeterquam planam et brevem et credibilem vult esse
evidentem, moratam, cum dignitate. Sed in oratione morata debent esse
omnia, cum dignitate quae poterunt: evidentia in narratione, quantum ego
intellego, est quidem magna virtus, cum quid veri non dicendum sed
quodammodo etiam ostendendum est, sed subici perspicuitati potest. Quam
quidam etiam contrariam interim putaverunt, quia in quibusdam causis
obscuranda veritas esset. Quod est ridiculum;
LXV. nam qui obscurare vult narrat falsa pro veris, et in iis quae narrat
debet laborare ut videantur quam evidentissima.
LVI. Sed quatenus etiam forte quadam pervenimus ad difficilius narrationum
genus, iam de iis loquamur in quibus res contra nos erit: quo loco nonnulli
praetereundam narrationem putaverunt. Et sane nihil est facilius nisi
prorsus totam causam omnino non agere. Sed si aliqua iusta ratione
huiusmodi susceperis litem, cuius artis est malam esse causam silentio
confiteri? Nisi forte tam hebes futurus est iudex ut secundum id pronuntiet
quod sciet narrare te noluisse.
LXVII. Neque infitias eo in narratione ut aliqua neganda, aliqua adicienda,
aliqua mutanda, sic aliqua etiam tacenda: sed tacenda quae tacere oportebit
et liberum erit. Quod fit nonnumquam brevitatis quoque gratia, quale illud
est: "respondit quae ei visum est".
LXVIII. Distinguamus igitur genera causarum. Namque in iis in quibus non de
culpa quaeretur sed de actione, etiam si erunt contra nos themata confiteri
nobis licebit: "pecuniam de templo sustulit, sed privatam, ideoque
sacrilegus non est"; "virginem rapuit, non tamen optio patri dabitur";
"ingenuum stupravit et stupratus se suspendit:
LXIX. non tamen ideo stuprator capite ut causa mortis punietur, sed decem
milia, quae poena stupratori constituta est, dabit". Verum in his quoque
confessionibus est aliquid quo invidia quam expositio adversarii fecit
detrahi possit, cum etiam servi nostri de peccatis suis mollius loquantur.
LXX. Quaedam enim quasi non +narrantes+ mitigabimus: "Non quidem, ut
adversarius dicit, consilium furti in templum attulit nec diu captavit eius
rei tempus, sed occasione et absentia custodum corruptus et pecunia, quae
nimium in animis hominum potest, victus est. Sed quid refert? Peccavit et
fur est: nihil attinet id defendere cuius poenam non recusamus".
LXXI. Interim quasi damnemus ipsi: "Vis te dicam vino inpulsum, errore
lapsum, nocte deceptum? Vera sunt ista fortasse: tu tamen ingenuum
stuprasti, solve decem milia." Nonnumquam propositione praemuniri potest
causa, deinde exponi.
LXXII. Contraria sunt omnia tribus filiis qui in mortem patris coniurarant;
sortiti nocte singuli per ordinem cum ferro cubiculum intrarunt patre
dormiente: cum occidere eum nemo potuisset, excitato omnia indicarunt.
LXXIII. Si tamen pater, qui divisit patrimonium et reos parricidii
defendit, sic agat: "Quod contra legem sufficit, parricidium obicitur
iuvenibus quorum pater vivit atque etiam liberis suis adest. Ordinem rei
narrare quid necesse est cum ad legem nihil pertineat? Sed si confessionem
culpae meae exigitis, ego fui pater durus, et patrimonii quod iam melius ab
his administrari poterat tenax custos",
LXXIV. deinde subiciat stimulatos ab iis quorum indulgentiores parentes
erant semper tamen eum habuisse animum qui sit eventu deprensus, ut
occidere patrem non possent; neque enim iure iurando opus fuisse si alioqui
hoc mentis habuissent, nec sorte nisi quod se quisque eximi voluerit: omnia
haec qualiacumque placidioribus animis accipientur illa brevi primae
propositionis defensione mollita.
LXXV. At cum quaeritur an factum sit vel quale factum sit, licet omnia
contra nos sint, quo modo tamen evitare expositionem salva causae ratione
possumus? Narravit accusator, neque ita ut quae essent acta tantum
indicaret, sed adiecit invidiam, rem verbis exasperavit: accesserunt
probationes, peroratio incendit et plenos irae reliquit.
LXXVI. Exspectat naturaliter iudex quid narretur a nobis. Si nihil
exponimus, illa esse quae adversarius dixit et talia qualia dixit credat
necesse est. Quid ergo? Eadem exponemus? Si de qualitate agetur, cuius tum
demum quaestio est cum de re constat, eadem, sed non eodem modo: alias
causas, aliam mentem, aliam rationem dabo.
LXXVII. Verbis elevare quaedam licebit: luxuria liberalitatis, avaritia
parsimoniae, neglegentia simplicitatis nomine lenietur, vultu denique voce
habitu vel favoris aliquid vel miserationis merebor: solet nonnumquam
movere lacrimas ipsa confessio. Atque ego libenter interrogem, sint illa
defensuri quae non narraverint necne?
LXXVIII. Nam si neque defenderint neque narraverint, tota causa prodetur;
at si defensuri sunt, proponere certe plerumque id quod confirmaturi sumus
oportet. cur ergo non exponamus quod et dilui potest et, ut hoc contingat,
utique indicandum est?
LXXIX. Aut quid inter probationem et narrationem interest nisi quod
narratio est probationis continua propositio, rursus probatio narrationi
congruens confirmatio? Videamus ergo num expositio haec longior demum esse
debeat et paulo verbosior praeparatione et quibusdam argumentis (argumentis
dico, non argumentatione); cui tamen plurimum conferet frequens adfirmatio
effecturos nos quod dicimus: non posse vim rerum ostendi prima expositione:
exspectent et opiniones suas differant et bene sperent.
LXXX. Denique utique narrandum est quidquid aliter quam adversarius
exposuit narrari potest, aut etiam prohoemia sunt in his causis supervacua:
quae quid magis agunt quam ut cognitioni rerum accommodatiorem iudicem
faciant? Atqui constabit nusquam esse eorum maiorem usum quam ubi animus
iudicis ab aliqua contra nos insita opinione flectendus est.
LXXXI. Coniecturales autem causae, in quibus de facto quaeritur, non tam
saepe rei de qua iudicium est quam eorum per quae res colligenda est
expositionem habent. Quae cum accusator suspiciose narret, reus levare
suspicionem debeat, aliter ab hoc atque ab illo ad iudicem perferri
oportet.
LXXXII. At enim quaedam argumenta turba valent,diducta leviora sunt. Id
quidem non eo pertinet ut quaeratur an narrandum, sed quo modo narrandum
sit. Nam et congerere plura in expositione quid prohibet, si id utile est
causae, et promittere, sed et dividere narrationem et probationes
subiungere partibus atque ita transire ad sequentia?
LXXXIII. Namque ne iis quidem accedo qui semper eo putant ordine quo quid
actum sit esse narrandum, sed eo malo narrare quo expedit. Quod fieri
plurimis figuris licet. Nam et aliquando nobis excidisse simulamus cum quid
utiliore loco reducimus, et interim nos reddituros relicum ordinem testamur
quia sic futura sit causa lucidior:
LXXXIV. interim re exposita subiungimus causas quae antecesserunt. Neque
enim est una lex defensionis certumque praescriptum: pro re, pro tempore
intuenda quae prosint, atque ut erit vulnus, ita vel curandum protinus vel,
si curatio differri potest, interim deligandum.
LXXXV. Nec saepius narrare duxerim nefas, quod Cicero pro Cluentio fecit,
estque non concessum modo sed aliquando etiam necessarium, ut in causis
repetundarum omnibusque quae simplices non sunt; amentis est enim
superstitione praeceptorum contra rationem causae trahi.
LXXXVI. Narrationem ideo ante probationes ponere est institutum ne iudex
qua de re quaeratur ignoret. cur igitur, si singula probanda aut refellenda
erunt, non singula etiam narrentur? Me certe, quantacumque nostris
experimentis habenda est fides, fecisse hoc in foro quotiens ita
desiderabat utilitas, probantibus et eruditis et iis qui iudicabant, scio:
et (quod non adroganter dixerim, quia sunt plurimi quibuscum egi qui me
refellere possint si mentiar) fere ponendae a me causae officium
exigebatur.
LXXXVII. Neque ideo tamen non saepius id facere oportebit ut rerum ordinem
sequamur. Quaedam vero etiam turpiter convertuntur, ut si peperisse narres,
deinde concepisse, apertum testamentum, deinde signatum, in quibus si id
quod posterius est dixeris, de priore tacere optimum; palam est enim
praecessisse.
LXXXVIII. sunt quaedam et falsae expositiones, quarum in foro duplex genus
est: alterum quod instrumentis adiuvatur, ut P. Clodius fiducia testium qua
nocte incestum Romae commiserat Interamnae se fuisse dicebat: alterum quod
est tuendum dicentis ingenio. Id interim ad solam verecundiam pertinet,
unde etiam mihi videtur dici color, interim ad quaestionem.
LXXXIX. Sed utrumcumque erit, prima sit curarum ut id quod fingemus fieri
possit, deinde ut et personae et loco et tempori congruat et credibilem
rationem et ordinem habeat: si continget, etiam verae alicui rei cohaereat,
aut argumento quod sit in causa confirmetur; nam quae tota extra rem petita
sunt mentiendi licentiam produnt.
XC. curandum praecipue, quod fingentibus frequenter excidit, ne qua inter
se pugnent; quaedam enim partibus blandiuntur, sed in summam non
consentiunt: praeterea ne iis quae vera esse constabit adversa sint: in
schola etiam ne color extra themata quaeratur.
XCI. Vtrubique autem orator meminisse debebit actione tota quid finxerit,
quoniam solent excidere quae falsa sunt: verumque est illud quod vulgo
dicitur, mendacem memorem esse oportere.
XCII. Sciamus autem, si de nostro facto quaeratur, unum nobis aliquid esse
dicendum: si de alieno, mittere in plura suspiciones licere. Est tamen
quibusdam scholasticis controversiis, in quibus ponitur aliquem non
respondere quod interrogatur, libertas omnia enumerandi quae responderi
potuissent.
XCIII. Fingenda vero meminerimus ea quae non cadant in testem: sunt autem
haec quae a nostro ducuntur animo, cuius ipsi tantum conscii sumus, item
quod a defunctis (nec hoc enim est qui neget) itemque ab eo cui idem
expediet (is enim non negabit), ab adversario quoque qua non est habiturus
in negando fidem.
XCIV. Somniorum et superstitionum colores ipsa iam facilitate auctoritatem
perdiderunt. Non est autem satis in narratione uti coloribus nisi per totam
actionem consentiant, cum praesertim quorundam probatio sola sit in
adseveratione et perseverantia:
XCV. ut ille parasitus qui ter abdicatum a divite iuvenem et absolutum
tamquam suum filium adserit, habebit quidem colorem quo dicat et
paupertatem sibi causam exponendi fuisse, et ideo a se parasiti personam
esse susceptam quia in illa domo filium haberet, et ideo illum innocentem
ter abdicatum quia filius abdicantis non esset;
XCVI. nisi tamen in omnibus verbis et amorem patrium atque hunc quidem
ardentissimum ostenderit et odium divitis et metum pro iuvene, quem
periculose mansurum in illa domo in qua tam invisus sit sciat, suspicione
subiecti petitoris non carebit.
XCVII. Evenit aliquando in scholasticis controversiis, quod in foro an
possit accidere dubito, ut eodem colore utraque pars utatur, deinde eum pro
se quaeque defendat, ut in illa controversia:
XCVIII. "uxor marito dixit appellatam se de stupro a privigno et sibi
constitutum tempus et locum: eadem contra filius detulit de noverca, edito
tantum alio tempore ac loco: pater in eo quem uxor praedixerat filium
invenit, in eo quem filius uxorem: illam repudiavit: qua tacente filium
abdicat".
XCIX. Nihil dici potest pro iuvene quod non idem sit pro noverca; ponentur
tamen etiam communia, deinde ex personarum comparatione et indicii ordine
et silentio repudiatae argumenta ducentur.
C. Ne illud quidem ignorare oportet, quaedam esse quae colorem non
recipiant sed tantum defendenda sint, qualis est ille dives qui statuam
pauperis inimici flagellis cecidit et reus est iniuriarum: nam factum eius
modestum esse nemo dixerit, fortasse ut sit tutum optinebit.
CI. Quod si pars expositionis pro nobis, pars contra nos erit, miscenda sit
an separanda narratio cum ipsa causae condicione deliberandum est. Nam si
plura sunt quae nocent, quae prosunt obruentur. Itaque tunc dividere
optimum erit, et iis quae partem nostram adiuvabunt expositis et
confirmatis adversus reliqua uti remediis de quibus supra dictum est.
CII. Si plura proderunt, etiam coniungere licebit, ut quae obstant in
mediis velut auxiliis nostris posita minus habeant virium. Quae tamen non
erunt nuda ponenda, sed ut et nostra aliqua argumentatione firmemus et
diversa cur credibilia non sint adiciamus, quia nisi distinxerimus verendum
est ne bona nostra permixtis malis inquinentur.
CIII. Illa quoque de narratione praecipi solent, ne qua ex ea fiat
excursio, ne avertatur a iudice sermo, ne alienae personae vocem demus, ne
argumentemur; adiciunt quidam etiam, ne utamur adfectibus: quorum pleraque
sunt frequentissime custodienda, immo numquam nisi ratio coegerit mutanda.
CIV. Vt sit expositio perspicua et brevis, nihil quidem tam raro poterit
habere rationem quam excursio: nec umquam debebit esse nisi brevis et talis
ut vi quadam videamur adfectus velut recto itinere depulsi,
CV. qualis est Ciceronis circa nuptias Sasiae: "O mulieris scelus
incredibile et praeter hanc unam in omni vita inauditum! O libidinem
effrenatam et indomitam! O audaciam singularem! Nonne timuisse, si minus
vim deorum hominumque famam, at illam ipsam noctem facesque illas
nuptiales, non limen cubiculi, non cubile filiae, non parietes denique
ipsos, superiorum testes nuptiarum?"
CVI. Sermo vero aversus a iudice et brevius indicat interim et coarguit
magis: qua de re idem quod in prohoemio dixeram sentio, sicut de
prosopopoeia quoque, qua tamen non Servius modo sulpicius utitur pro
Aufidia: "somnone te languidum an gravi lethargo putem pressum?", sed M.
quoque tullius circa navarchos (nam ea quoque rei expositio est): "ut
adeas, tantum dabis" et reliqua.
CVII. Quid? pro Cluentio Staieni Bulbique conloquium nonne ad celeritatem
plurimum et ad fidem confert? Quae ne fecisse inobservantia quadam
videatur, quamquam hoc in illo credibile non est, in Partitionibus
praecipit ut habeat narratio suavitatem, admirationes, exspectationes,
exitus inopinatos, conloquia personarum, omnes adfectus.
CVIII. Argumentabimur in narratione, ut dixi, numquam: argumentum ponemus
aliquando, quod facit pro Ligario Cicero cum dicit sic eum provinciae
praefuisse ut ei pacem esse expediret. Inseremus expositioni et brevem cum
res poscet defensionem et rationem factorum; neque enim narrandum est
tamquam testi,
CIX. sed tamquam patrono. Rei ordo per se talis est: "Q. Ligarius legatus
C. Considio profectus". Quid ergo M. tullius? "Q. enim" inquit "Ligarius,
cum esset nulla belli suspicio, legatus in Africam C. Considio profectus
est";
CX. et alibi: "non modo nullum ad bellum, sed ne ad minimam quidem
suspicionem belli". Et cum esset indicaturo satis "Q. Ligarius nullo se
inplicari negotio passus est", adiecit "domum spectans, ad suos redire
cupiens". Ita quod exponebat et ratione fecit credibile et adfectu quoque
implevit.
CXI. Quo magis miror eos qui non putant utendum in narratione adfectibus.
Qui si hoc dicunt "non diu neque ut in epilogo", mecum sentiunt:
effugiendae sunt enim morae. Ceterum cur ego iudicem nolim dum doceo etiam
movere? cur,
CXII. quod in summa sum actionis petiturus, non in primo statim rerum
ingressu, si fieri potest, consequar? cum praesertim etiam in probationibus
faciliorem sim animum eius habiturus occupatum vel ira vel miseratione.
CXIII. An non M. tullius circa verbera civis Romani omnis brevissime movit
adfectus, non solum condicione ipsius, loco iniuriae, genere verberum, sed
animi quoque commendatione? summum enim virum ostendit, qui cum virgis
caederetur non ingemuerit, non rogaverit, sed tantum civem se Romanum esse
cum invidia caedentis et fiducia iuris clamaverit.
CXIV. Quid? Philodami casum nonne cum per totam expositionem incendit
invidia tum in supplicio ipso lacrimis implevit, cum flentis non tam
narraret quam ostenderet patrem de morte filii, filium de patris? Quid ulli
epilogi possunt magis habere miserabile?
CXV. Serum est enim advocare iis rebus adfectum in peroratione quas securus
narraveris: adsuevit illis iudex iamque eas sine motu mentis accipit quibus
commotus novis non est; et difficile est mutare habitum animi semel
constitutum.
CXVI. Ego vero (neque enim dissimulabo iudicium meum, quamquam id quod sum
dicturus exemplis magis quam praeceptis ullis continetur) narrationem, ut
si ullam partem orationis, omni qua potest gratia et venere exornandam puto.
Sed plurimum refert quae sit natura eius rei quam exponimus.
CXVII. In parvis ergo, quales sunt fere privatae, sit ille pressus et velut
adplicitus rei cultus, in verbis summa diligentia: quae in locis impetu
feruntur et circumiectae orationis copia latent, hic expressa et, ut vult
Zenon, "sensu tincta" esse debebunt: compositio dissimulata quidem, sed
tamen quam iucundissima:
CXVIII. figurae non illae poeticae et contra rationem loquendi auctoritate
veterum receptae (nam debet esse quam purissimus sermo), sed quae varietate
taedium effugiant et mutationibus animum levent, ne in eundem casum,
similem compositionem, pares elocutionum tractus incidamus. Caret enim
ceteris lenociniis expositio et, nisi commendetur hac venustate, iaceat
necesse est.
CXIX. Nec in ulla parte intentior est iudex, eoque nihil recte dictum
perit. Praeterea nescio quo modo etiam credit facilius quae audienti
iucunda sunt, et voluptate ad fidem ducitur.
CXX. Vbi vero maior res erit, et atrocia invidiose et tristia miserabiliter
dicere licebit, non ut consumantur adfectus sed ut tamen velut primis
lineis designentur, ut plane qualis futura sit imago rei statim appareat.
CXXI. Ne sententia quidem velut fatigatum intentione stomachum iudicis
reficere dissuaserim, maxime quidem brevi interiectione, qualis est illa:
"fecerunt servi Milonis quod suos quisque servos in tali re facere
voluisset", interim paulo liberiore, qualis est illa: "nubit genero socrus
nullis auspicibus, nullis auctoribus, funestis ominibus omnium".
CXXII. Quod cum sit factum iis quoque temporibus quibus omnis ad utilitatem
potius quam ostentationem componebatur oratio et erant adhuc severiora
iudicia, quanto nunc faciendum magis, cum in ipsa capitis aut fortunarum
pericula inrupit voluptas? cui hominum desiderio quantum dari debeat alio
loco dicam: interim aliquid indulgendum esse confiteor.
CXXIII. Multum confert adiecta veris credibilis rerum imago, quae velut in
rem praesentem perducere audientis videtur, qualis est illa M. Caeli in
Antonium descriptio: "namque ipsum offendunt temulento sopore profligatum,
totis praecordiis stertentem ructuosos spiritus geminare, praeclarasque
contubernales ab omnibus spondis transversas incubare et reliquas circum
iacere passim:
CXXIV. quae tamen exanimatae terrore, hostium adventu percepto, excitare
Antonium conabantur, nomen inclamabant, frustra a cervicibus tollebant,
blandius alia ad aurem invocabat, vehementius etiam nonnulla, feriebat:
quarum cum omnium vocem tactumque noscitaret, proximae cuiusque collum
amplexu petebat: neque dormire excitatus neque vigilare ebrius poterat, sed
semisomno sopore inter manus centurionum concubinarumque iactabatur". Nihil
his neque credibilius fingi neque vehementius exprobrari neque manifestius
ostendi potest.
CXXV. Ne illud quidem praeteribo, quantam adferat fidem expositioni
narrantis auctoritas, quam mereri debemus ante omnia quidem vita, sed et
ipso genere orationis: quod quo fuerit gravius ac sanctius, hoc plus habeat
necesse est in adfirmando ponderis.
CXXVI. Effugienda igitur in hac praecipue parte omnis calliditatis suspicio,
neque enim se usquam custodit magis iudex: nihil videatur fictum, nihil
sollicitum: omnia potius a causa quam ab oratore profecta credantur. At hoc
pati non possumus,
CXXVII. et perire artem putamus nisi appareat, cum desinat ars esse si
apparet. Pendemus ex laude atque hanc laboris nostri ducimus summam: ita
quae circumstantibus ostentare volumus, iudicibus prodimus.
CXXVIII. Est quaedam etiam repetita narratio, quae epidiegesis dicitur,
sane res declamatoria magis quam forensis, ideo autem reperta ut, quia
narratio brevis esse debet, fusius et ornatius res posset exponi, quod fit
vel invidiae gratia vel miserationis. Id et raro faciendum iudico neque sic
umquam ut totus ordo repetatur; licet enim per partes idem consequi.
Ceterum qui uti epidiegesei volet, narrationis loco rem stringat, et,
contentus indicare quid facti sit, quo sit modo factum plenius se loco suo
expositurum esse promittat.
CXXIX. Initium narrationis quidam utique faciendum a persona putant, eamque
si nostra sit ornandam, si aliena infamandam statim. Hoc sane
frequentissimum est, quia personae sunt inter quas litigatur.
CXXX. Sed hae quoque interim cum suis accidentibus ponendae, cum id
profuturum est, ut: "A. Cluentius Habitus fuit pater huiusce, iudices, homo
non solum municipii Larinatis, ex quo erat, sed regionis illius et
vicinitatis virtute existimatione nobilitate princeps";
CXXXI. interim sine his ut: "Q. enim Ligarius cum esset"; frequenter vero
et a re, sicut pro tullio Cicero: "fundum habet in agro Thurino M. tullius
paternum", Demosthenes pro Ctesiphonte: tou gar phokikou systantos polemou.
CXXXII. De fine narrationis cum iis contentio est qui perduci expositionem
volunt eo unde quaestio oritur: "his rebus ita gestis P. Dolabella praetor
interdixit, ut est consuetudo, de vi hominibus armatis, sine ulla
exceptione, tantum ut unde deiecisset restitueret": deinde: "restituisse se
dixit: sponsio facta est: hac de sponsione vobis iudicandum est". Id a
petitore semper fieri potest, a defensore non semper.
I. Ordine ipso narrationem sequitur confirmatio; probanda sunt enim quae
propter hoc exposuimus. Sed priusquam ingrediar hanc partem, pauca mihi de
quorundam opinione dicenda sunt. Plerisque moris est, prolato rerum ordine,
protinus utique in aliquem laetum ac plausibilem locum quam maxime possint
favorabiliter excurrere.
II. Quod quidem natum ab ostentatione declamatoria iam in forum venit,
postquam agere causas non ad utilitatem litigatorum sed ad patronorum
iactationem repertum est, ne, si pressae illi qualis saepius desideratur
narrationis gracilitati coniuncta argumentorum pugnacitas fuerit, dilatis
diutius dicendi voluptatibus oratio refrigescat.
III. In quo vitium illud est, quod sine discrimine causarum atque
utilitatis hoc tamquam semper expediat aut etiam necesse sit faciunt, eoque
sumptas ex iis partibus quarum alius erat locus sententias in hanc
congerunt, ut plurima aut iterum dicenda sint aut, quia [alia] alieno loco
dicta sunt, dici suo non possint.
IV. Ego autem confiteor hoc exspatiandi genus non modo narrationi sed etiam
quaestionibus vel universis vel interim singulis opportune posse subiungi
cum res postulat aut certe permittit, atque eo vel maxime inlustrari
ornarique orationem, sed si cohaeret et sequitur, non si per vim cuneatur
et quae natura iuncta erant distrahit.
V. Nihil enim tam est consequens quam narrationi probatio, nisi excursus
ille vel quasi finis narrationis vel quasi initium probationis est. Erit
ergo illi nonnumquam locus, ut, si expositio circa finem atrox fuerit,
prosequamur eam velut erumpente protinus indignatione.
VI. Quod tamen ita fieri oportebit si res dubitationem non habebit: alioqui
prius est quod obicias verum efficere quam magnum, quia criminum invidia
pro reo est priusquam probatur; difficillima est enim gravissimi cuiusque
sceleris fides.
VII. Item fieri non inutiliter potest ut, si merita in adversarium aliqua
exposueris, in ingratum inveharis, aut, si varietatem criminum narratione
demonstraveris, quantum ob ea periculum intentetur ostendas.
VIII. Verum haec breviter omnia; iudex enim ordine audito festinat ad
probationem et quam primum certus esse sententiae cupit. Praeterea cavendum
est ne ipsa expositio vanescat, aversis in aliud animis et inani mora
fatigatis.
IX. Sed ut non semper est necessaria post narrationem illa procursio, ita
frequenter utilis ante quaestionem praeparatio, utique si prima specie
minus erit favorabilis, si legem asperam tuebimur aut poenarias actiones
inferemus. Est hic locus velut sequentis exordii ad conciliandum
probationibus nostris iudicem, mitigandum, concitandum. Quod liberius Hic
et vehementius fieri potest quia iudici nota iam causa est.
X. His igitur velut fomentis, si quid erit asperum,praemolliemus, quo
facilius aures iudicum quae post dicturi erimus admittant, ne ius nostrum
oderint; nihil enim facile persuadetur invitis.
XI. Quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit
adpositus: proinde enim magis aut minus erit hoc necessarium. Ceterum res
eadem et post quaestionem perorationis vice fungitur.
XII. Hanc partem parekbasin vocant Graeci, Latini egressum vel egressionem.
Sed hae sunt plures, ut dixi, quae per totam causam varios habent excursus,
ut laus hominum locorumque, ut descriptio regionum, expositio quarundam
rerum gestarum vel etiam fabulosarum.
XIII. Quo ex genere est in orationibus contra Verrem compositis Siciliae
laus, Proserpinae raptus, pro C. Cornelio popularis illa virtutum Cn. Pompei
commemoratio: in quam in ille divinus orator, veluti nomine ipso ducis
cursus dicendi teneretur, abrupto quem inchoaverat sermone devertit
actutum.
XIV. Parekbasis est, ut mea quidem fert opinio, alicuius rei, sed ad
utilitatem causae pertinentis, extra ordinem excurrens tractatio.
Quapropter non video cur hunc ei potissimum locum adsignent qui rerum
ordinem sequitur, non magis quam illud, cur hoc nomen ita demum proprium
putent si aliquid in digressu sit exponendum, cum tot modis a recto itinere
declinet oratio.
XV. Nam quidquid dicitur praeter illas quinque quas fecimus partes egressio
est: indignatio, miseratio, invidia, convicium, excusatio, conciliatio,
maledictorum refutatio, similia his, quae non sunt in quaestione: omnis
amplificatio, minutio, omne adfectus genus: atque ea quae maxime iucundam
et ornatam faciunt orationem, de luxuria, de avaritia, de religione, de
officiis; quae cum sunt argumentis subiecta similium rerum, quia cohaerent
egredi non videntur:
XVI. sed plurima sunt quae rebus nihil secum cohaerentibus inseruntur,
quibus iudex reficitur admonetur placatur rogatur laudatur. Innumerabilia
sunt haec, quorum alia sic praeparata adferimus, quaedam ex occasione vel
necessitate ducimus si quid nobis agentibus novi accidit, interpellatio,
interventus alicuius, tumultus.
XVII. Vnde Ciceroni quoque in prohoemio, cum diceret pro Milone, degredi
fuit necesse, ut ipsa oratiuncula qua usus est patet. Potest autem paulo
longius exire qui praeparat aliquid ante quaestionem et qui finitae
probationi velut commendationem adicit: at qui ex media erumpit, cito ad id
redire debet unde devertit.