a digital library of Latin literature
   
CSL Home



Keyword Search
  
     advanced search

Browse by:
          Author
          Title
          Genre
          Date

Full Corpus:
   All available texts
      (single page)



Help
Secondary Texts

What's New
Copyright
Credits
Contact Us

Scribonius Largus
Conpositiones
ed. Georgius Helmreich, Scribonii Largi Conpositiones
Leipzig: Teubner, 1887

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271

SCRIBONIUS LARGUS CALLISTO SUO S.

Inter maximos quondam habitus medicos Herophilus, Cai Iuli Calliste, fertur dixisse medicamenta divinas manus esse, et id quidem non sine ratione, ut mea fert opinio: prorsus enim quod tactus divinus efficere potest, id praestant medicamenta usu experientiaque probata. Animadvertimus itaque saepe inter deliberationes contentionesque medicorum auctoritate praecellentium, dum quaereretur, quidnam faciendum aut qua ratione succurrendum esset aegro, quosdam humiles quidem et alioquin ignotos, usu vero peritiores, vel—quod fateri pudet—longe summotos a disciplina medicinae ac ne adfines quidem eius professioni, medicamento efficaci dato protinus velut praesenti numine omni dolore periculoque liberasse aegrum. Quamobrem spernendi sunt, qui medicinam spoliare temptant usu medicamentorum, non a medendo, sed a potentia effectuque medicamentorum ita appellatam, probandi autem, qui omni modo succurrere periclitantibus student. Ego certe aliquotiens magnum scientiae consecutus sum titulum ex usu prospere datorum medicamentorum multosque ex eadem causa non mediocrem gloriam tulisse memini. Est enim haec pars medicinae ut maxime necessaria, ita certe antiquissima et ob hoc primum celebrata atque inlustrata, siquidem verum est antiquos herbis ac radicibus earum corporis vitia curasse, quia timidum genus mortalium inter initia non facile se ferro <ignique> committebant. Quod etiam nunc plerique faciunt, ne dicam omnes, et nisi magna conpulsi necessitate speque ipsius salutis non patiuntur sibi fieri, quae sane vix sunt toleranda. Cur ergo aliqui excludant medicinam usu medicamentorum, non invenio, nisi ut detegant imprudentiam suam. Sive enim nullum experimentum eius generis remediorum habent, merito accusandi sunt, quod tam neglegentes in tam necessaria parte <artis> fuerint, sive experti quidem sunt eorum utilitatem, denegant autem usum, magis culpandi sunt, quia crimine invidentiae flagrant, quod malum cum omnibus animantibus invisum esse debet, tum praecipue medicis, in quibus nisi plenus misericordiae et humanitatis animus est secundum ipsius professionis voluntatem, omnibus diis et hominibus invisi esse debent. Idcirco ne hostibus quidem malum medicamentum dabit, qui sacramento medicinae legitime est obligatus; sed persequetur eos, cum res postulaverit, ut miles et civis bonus omni modo, quia medicina non fortuna neque personis homines aestimat, verum aequaliter omnibus implorantibus auxilia sua succursuram se pollicetur nullique umquam nocituram profitetur.

Hippocrates, conditor nostrae professionis, initia disciplinae ab iureiurando tradidit, in quo sanctum est, ne praegnati quidem medicamentum, quo conceptum excutitur, aut detur aut demonstretur a quoquam medico, longe praeformans animos discentium ad humanitatem. Qui enim nefas existimaverit spem dubiam hominis laedere, quanto scelestius perfecto iam nocere iudicabit? Magni ergo aestimavit nomen decusque medicinae conservare pio sanctoque animo quemque secundum ipsius propositum se gerentem: scientia enim sanandi, non nocendi est medicina. Quae nisi omni parte sua plene incumbat in auxilia laborantium, non praestat quam pollicetur hominibus misericordiam. Desinant ergo, qui prodesse adflictis aut nolunt aut non possunt, alios quoque deterrere negando aegris auxilia, quae per vim medicamentorum frequenter exhibentur. Etenim quasi per gradus quosdam medicina laborantibus succurrit. Nam primum cibis ratione aptoque tempore datis temptat prodesse languentibus; deinde si ad hos non responderit curatio, ad medicamentorum decurrit vim: potentiora enim haec et efficaciora quam cibi. Post ubi ne ad haec quidem cedunt difficultates adversae valetudinis, tunc coacta ad sectionem vel ultimo ad ustionem devenit. At Asclepiades, maximus auctor medicinae, negavit aegris danda medicamenta: quidam enim hoc mendacio etiam pro argumento utuntur. Poteram tamen, si verum id esset, dicere: Viderit Asclepiades, quid senserit; forsan non omnino in hanc partem animum intendit. Homo fuit, parum feliciter se in hoc negotio gessit. Non deterreor persona, cum rem tam manifeste prodesse videam. Nunc vero cum tam impudenter comminiscantur de eo, quid possum ultra dicere nisi genere quodam parricidium ac sacrilegium eos committere, qui haec dicunt? Ille enim febricitantibus vitiisque praecipitibus correptis, quae ὀξέα πάθη Graeci dicunt, negavit medicamenta danda, quia cibo vinoque apte interdum dato remediari tutius eos existimavit. Ceterum in libro, qui παρασκευῶν, id est praeparationum inscribitur, contendit ultimae sortis esse medicum, qui non ad singula quaeque vitia binas ternasve conpositiones expertas et protinus paratas habeat. Vides ergo, quam non placeat Asclepiadi usus medicamentorum, cui nisi plura quis ad quodque genus vitii medicamenta conposita habeat, non videtur dignus professione medicinae? Sed ista licentia nomine tantummodo medicorum propter quorundam neglegentiam latius processit. Raro enim aliquis priusquam se suosque tradat medico, diligenter de eo iudicat, cum interim nemo ne imaginem quidem suam committat pingendam nisi probato prius artifici per quaedam experimenta atque ita electo. Habeant itaque omnes pondera atque mensuras exactas, ne quid erroris in rebus non necessariis accidat: videlicet quia sunt quidam, qui pluris omnia quam se ipsos aestimant. Itaque sublata est studendi cuique necessitas et non solum antiquos auctores, per quos consummatur professio, quidam ignorant, sed etiam comminisci falsa de iis audent. Ubi enim delectus non est personarum, sed eodem numero malus bonusque habetur, <disciplinae ac sectae observatio perit> quodque sine labore potest contingere idemque dignitatis utilitatisque praestare videtur posse, unus quisque id magis sequitur. Sic ut quisque volet, faciet medicinam. Quosdam enim a perverso proposito nemo potest movere et sane omnibus permisit liberum arbitrium magnitudo professionis. Multos itaque animadvertimus unius partis sanandi scientia medici plenum nomen consecutos.

Nos vero ab initio rectam viam secuti nihil prius totius artis perceptione, qua homini permittitur, iudicavimus, quia ex hac omnia commoda nos consecuturos existimabamus, non medius fidius tam ducti pecuniae aut gloriae cupiditate quam ipsius artis scientia. Magnum enim et supra hominis naturam duximus posse aliquem tueri vel reciperare suam et unius cuiusque bonam valetudinem. Itaque ut ceteris partibus disciplinae, ita huic quoque, quae per medicamenta virtutem suam exhibet, curiose institimus, eo magis quod percipiebamus in dies ex usu profectus eius, quos interdum supra fidem atque opinionem plurimorum exhibebamus. Sed quid ultra opus est probare necessarium usum esse medicamentorum, praecipue tibi, qui quia percepisti utilitatem eorum, idcirco a me conpositiones quasdam petisti? Ego autem memor humanitatis tuae candorisque animi tui, quem omnibus quidem hominibus plene, mihi autem etiam peculiariter praestas, non solum quas desiderasti, verum etiam si quas alias expertas in praesenti habui, in hunc librum contuli. Cupio enim medius fidius, qua possum, tuae in me tam perseveranti benevolentiae respondere adiutus omni tempore a te, praecipue vero his diebus. Ut primum enim potuisti, non es passus cessare tuae erga me pietatis officium tradendo scripta mea latina medicinalia deo nostro Caesari, quorum potestatem tibi feceram, ut ipse prior legeres simpliciterque indicares mihi, quid sentires: plurimum enim iudicio tuo tribuo. Tu porro candidissimo animo et erga me benevolentissimo diligentiam meam sub tanti nominis editione non verbis, sed re probasti periculumque non minus tu iudicii quam ego stili propter me adisti, quo tempore divinis manibus laudando consecrasti. Fateor itaque libenter unicas me tibi gratias agere, quod et prius quam rogaveris consummasti amicissimo adfectu vota mea <et> quod contigit mihi favore plenissimo tuo maturiorem percipere studii huius mei fructum ac voluptatem. Ignosces autem, si paucae visae tibi fuerint conpositiones et non ad omnia vitia scriptae: sumus enim, ut scis, peregre nec sequitur nos nisi necessarius admodum numerus libellorum. Postea tamen, si et tibi videbitur, ad singula quaeque vitia plures conpositiones colligemus. Oportet enim copiam quoque earum selectam haberi, quoniam revera quaedam quibusdam magis et non omnes omnibus conveniunt propter differentiam scilicet corporum. Quarum initium a capite faciemus, summum enim et primum locum hoc obtinet, dantes operam, ut simplicia prima ponamus: interdum enim haec efficaciora sunt quam ex pluribus conposita medicamenta. Erit autem nota denarii pro Graeca drachma: aeque enim in libram X octoginta quattuor apud nos, quot drachmae apud Graecos incurrunt. Primum ergo ad quae vitia conpositiones exquisitae et aptae sint, subiecimus et numeris notavimus, quo facilius quod quaeretur inveniatur; deinde medicamentorum, quibus conpositiones constant, nomina et pondera vitiis subiunximus.




Scribonii Largi conpositiones.

1 Ad capitis dolorem etiam in febre primis diebus bene facit serpulli pondo quadrans, rosae aridae pondo quadrans. Haec incoquuntur duobus sextariis aceti acerrimi, donec ad dimidias perducantur. Inde sumitur cyathus et duobus rosae commiscetur frequenterque ex eo curatur caput: ubi enim concaluit quod infusum est, nisi aliud recens adiciatur, nocet.

2 Item prodest eodem modo ruta per se vel cum hederae bacis decocta. Polygonium quoque et menta multis profuit eadem ratione decocta et infusa capiti dolenti. <Item levat capitis dolorem> sphondylion et agni semen et platani pilulae similiter aceto incoctae rosaeque folia residuo aceto commixta.

3 Cum autem pluribus diebus permanserit dolor, tum omnium supra dictorum oportet uncias singulas sumere iisque admiscere lauri bacarum, castorei, nucum amararum, pulei, sampsuci foliorum, singulorum unciam et in aceti sextariis tribus decoquere ad dimidias <et> eodem modo rosa admixta, non tamen frequenter, caput curare.

4 Ad omnem capitis dolorem efficaciter prodest crocomagmatis pondo sextans, aluminis fissi vel gallae pondo uncia. Haec terere ex aceto et rosa vicibus adiecta oportet, usque dum mellis habeant spissitudinem, inde frontem et utraque tempora oblinere.

5 Ad capitis dolorem, cum inveteraverit, bene facit haec compositio: Murrhae p. X I, croci p. X II, amygdalorum amarorum p. X II, rutae viridis p. X III, sphondylii p. X I, panacis p. X I, laurus bacarum p. X III, serpulli p. X II, castorei p. X I. Teruntur haec omnia aceto et fiunt pastilli; cum opus est, diluuntur aceto et rosa in mellis spissitudinem atque ita frons et tempora inlinuntur.

6 Oportet vero permanente capitis dolore materiam quoque detrahere ex eo per nares vel os. Quae res etiam auriculae vel dentibus dolentibus prodest nec minus quibus subitae vertigines obversantur, quos σκοτωματικοὺς Graeci dicunt; item comitiali morbo correptos et caligine inpeditos ex magna parte levat. Debent autem ii omnes pridie abstinere et superioribus diebus aquam potare.

7 Per nares ergo purgatur caput his rebus infusis per cornu, quod rhinenchytes vocatur: Hederae suco per se vel betae suco cum exiguo flore aeris vel cyclamini suco mixto lacte aut aqua pari mensura.

8 Bene detrahit e naribus liquorem et haec conpositio: Salis, nitri, mellis, aceti, olei veteris, singulorum p. X binum, cyclamini suci, σταφίδος ἀγρίας, quam herbam pediculariam, quod pediculos necat, quidam appellant, singulorum p. X I. Haec in unum mixta naribus per cornu infunduntur vel pinna longiore nares interius perfricantur. Cum satis visum fuerit fluxisse, ut reprimatur, aqua frigida nares diutius abluere pura oportet vel ea, in qua pridie crocum adiectum maceratum fuerit.

9 Sed si per os magis detrahere materiam visum fuerit, quia non sine tormento per nares ea deduceretur, suadebimus pyrethri radiculam commanducare atque subinde hiantem pati fluere salivam, vel uvam passam cum piperis albi granis totidem dabimus commanducandam et expuendam: aeque enim et haec deducunt pituitam. Bene facit et sinapi ex aceto tritum et non excastratum gargarizatum trium cyathorum mensura admixto mellis pondo quadrante: detrahit enim largiter pituitam.

10 Prodest, cum diu caput dolet, adtondere ad cutem et radere et diutius siccum ad relaxationem cutis fricare et aqua calida fovere pura vel laurum incoctam habente. Quo tempore etiam sternutamentum concitare non alienum erit medicamento, quod ex his rebus componitur: Veratri albi, castorei, struthii, quod est radix lanaria, piperis albi, singulorum p. X I. Haec contusa tenuiter forato cribro transmittuntur; cum opus fuerit, per pinnam vel calamum scriptorium naribus insufflentur vel specillo tincto in aquam et excusso tacta naribus iniciantur. Proritat sternutamentum etiam per se contusum et eadem ratione iniectum veratrum album. Nigrum siccum et aridum sternutationem statim invitat.

11 Capitis dolorem quamvis veterem et intolerabilem protinus tollit et in perpetuum remediat torpedo nigra viva inposita eo loco, qui in dolore est, donec desinat dolor et obstupescat ea pars. Quod cum primum senserit, removeatur remedium, ne sensus auferatur eius partis. Plures autem parandae sunt eius generis torpedines, quia nonnumquam vix ad duas tresve respondet curatio, id est torpor, quod signum est remediationis.

12 Ad comitialem morbum, quem Graeci ἐπιληψίαν vocant, herbam, quam iidem πολύνευρον, nos nervalem appellamus, oportet ieiunum quam plurimam viridem comesse a prima luna ad tricesimam. Haec eadem herba ebrio data copiosa in crapula vinum discutit mentemque restituit.

13 Item hinnulei cervi coagulum intra novem dies exceptum bene facit ad morbum comitialem. Intellegitur autem dierum numerus ex eo, quod iacent aures hinnuleorum primis temporibus: a nono enim die subriguntur. Oportet ergo sumere tunc coagulum et arefacere, quo neque sol neque luna accedit, atque inde dare pueris viciae magnitudinis globulum ex aquae caldae cyathis duobus, maioribus vero natu fabae solidae magnitudine ex aquae caldae cyathis tribus per dies triginta. Dentur autem aquae purae supra medicamentum cyathi duo aut tres. Hoc remedium qui monstravit, dixit ad rem pertinere occidi hinnulum cultro, quo gladiator iugulatus sit.

14 Constat inter plures et crocodili testiculum pondere X I aut victoriati per dies triginta ex aquae cyathis tribus sumptum multos remediasse.

15 Ad recentem comitialem morbum cito proficit, ad veterem tardius: Thymi albi p. X III ex aceti cyathis tribus et mellis boni pondo uncia; ut dilutum ieiunus bibat per dies quadraginta quinque. Sed cum biberit, citatus ambulet milia passuum minime duo.

6 Scio Romae quandam honestam matronam aliquot comitiali morbo liberasse hoc medicamento: Eboreae scobis hemina, mellis Attici pondo libra, haec in unum miscentur; postea adicitur, si puer fuerit qui laborat, testudinis masculae, palumbi masculi, utrorumque ferorum, id est nuper captorum, sanguis, quantum fluxerit, dum viva utraque animalia dimittantur: sin autem puella fuerit, feminei generis animalia sint et eodem modo capta sanguine effuso emittantur. Oportet autem clavum Cyprii aeris acutum demittere in iugulum testudinis et palumbi venas, quae sub alis sunt, aere acuto incidere. Hoc medicamentum ligneo vase servatum reponitur. Cum opus fuerit, dantur ex eo luna decrescente per continuos dies triginta primum coclearia tria, deinde quinque, deinde septem, deinde novem, summum undecim, et rursus novem, deinde septem, deinde quinque, postea tria et iterum augetur minuiturque numerus cocleariorum, donec dies triginta ante dicti consumantur. Postea oportebit scobis eboreae heminam per duos menses consumere vitio correptum, accipientem ex ea terna coclearia in die ex aquae cyathis tribus. Hoc medicamento qui utitur, neque vinum neque suillam gustet; praeterea habeat in brachio verua eborea. Nam sunt et qui sanguinem ex vena sua missum bibant aut de calvaria defuncti terna coclearia sumant per dies triginta.

17 Item ex iecinore gladiatoris iugulati particulam aliquam novies datam consumant. <Hoc> quaeque eiusdem generis sunt, extra medicinae professionem cadunt, quamvis profuisse quibusdam visa sint.

18 Illud tamen non oportet ignorare sanari hoc vitium, cum cognitum est, aliquibus: viros facilius mulieribus remediari, pueros vel virgines liberari post complexum et devirginationem.

19 Ad conturbationes et epiphoras oculorum scio multa collyria, tametsi tarde, magnos tamen effectus habere; sed nulli collyriorum tantum tribuo, quantum lycio Indico vero per se. Hoc enim inter initia si quis ut collyrio inunguatur, protinus, id est eodem die, et dolore praesenti et futuro tumore liberabitur. Supervacuum est autem nunc laudes eius referre: in aliis enim expertus intelleges simplicis rei vix credendos effectus.
20 Oportet vero minime quater quinquiesve ex intervallo inunguere, deinde cum combiberint oculi ad singulas inunctiones, ex aqua quam poterint sustinere calidissima spongeis expressis vaporare eos diutius eodemque die in balineum ducere, ita ut cum cetero corpore caput quoque et facies calida inmergatur et foveatur, vinoque uti, ut quisque adsuetus est; postero die si qua vestigia epiphorae remanserint, inunguere collyrio aliquo acriore aquato sub vespere et rursus in balneum deducere et vinum dare eodem modo. Fere enim uno die tollit epiphoram et praecipue incipientem neque adhuc alio medicamento tactam. Sed si ea vis fuerit epiphorae, ut non cedat uno die, spectare oportebit, donec inpetus sedetur, et ita in balneum deducere ceteraque facere, quae praecepimus. Idem hoc medicamentum etiam supra perunctum tardius quidem, sed eosdem effectus praestat, maxime in teneris corporibus, ut mulierum et puerorum, quorum oculi nullius medicamenti vim sustinent. Triduo enim aut plerumque quadriduo tollit dolorem adiutum ovi infusione et aquae calidae vapore.

21 Item conpositorum collyriorum hoc maxime probo ad recentes epiphoras et conturbationes oculorum tumoresque et dolores: Aloes Indicae p. X IIII, croci p. X II, opii p. X I, commis p. X IIII, plantaginis suci cyathos tres. Terere oportet per se crocum diligenter, deinde cetera admiscere pridie macerata suci plantaginis cyatho atque ita reliquis duobus cyathis admixtis, cum spissata fuerint, fingere collyria. Utrumque autem genus medicamenti eximie prodesse iudico proprietate quidem quadam, sed praecipue quod nullam in se aspritudinem habet ut pleraque, quibus fere inunguntur homines. Nam quae ex cadmia aut aere usto eiusdemque generis pigmentis conponuntur, quamvis curiose terantur, naturam suam tamen amittere non possunt. Numquam enim ut sucus diluuntur, sed cum in summam subtilitatem deducta sunt perseverantia terentium, tamen corpora quasi pulverulenta necesse est maneant, quae oculorum partes velut configunt, certe exterius pungunt foramina primae tuniculae oculi atque <ab> initiis interdum non tam molestam futuram concitant epiphoram.

22 Quo nomine etiam quod dia glauciu dicitur probo in initiis. Nam et hoc genere quodam ex eadem materia constat nec ullam aspritudinem habet, quando sic conponitur: Croci p. X V, sarcocollae p. X X, glaucei suci p. X XX, tragacanthi p. X V, opi p. X V. Hoc enim ego adicio et ita melius respondet. Sed opium et in hoc et in omni collyrio medicamentoque verum adicere oportet, quod ex lacte ipso silvatici papaveris capitum fit, non ex suco foliorum eius, ut pigmentarii institores eius rei conpendii causa faciunt. Illud enim cum magno labore exiguum conficitur, hoc sine molestia et abundanter. Teritur ante omnia crocum aqua pluviatili, deinde adicitur sarcocolla, glaucium, opium, tragacanthum, prius omnia seorsum macerata non multa eius generis aqua, ut quam primum, id est, si potest fieri, eodem die fingantur collyria: solet enim diu neglectum mortario inarescere. His utor primis diebus collyriis non <sine> ceteris auxiliis, prout res postulat, abstinendo dico, sanguinis detractione, meliusque eam ceteris proficere adfirmo.

23 Cum vero pluribus quis diebus vexatus fuerit epiphora cum perseverantia tumoris et pituita ipso calore oculorum glutinosior visa fuerit, quod fere sexto septimove die accidere solet, tum proderunt et ea, quorum genus superius inprobavimus, conposita ex rebus metallicis: facilius enim iam patiuntur oculi, si modo exulcerati non fuerint, iniuriam. Quorum praecipue hoc mihi placet, quod a colore φαιὸν dicitur; accipit autem haec: Aeris usti p. X XII, cadmiae ustae p. X XII, stibii cocti p. X XII, acaciae chylismatis p. X VI, aloes p. X III, opi p. X II, croci p. X III, castorei victoriati pondus, murrae, lycii idem [scilicet] ponderis, commis p. X XVIII. Aqua pluviatili quae sunt dura tam diu teruntur, donec levissima fiant, postea cetera alio mortario singula trita admiscentur; cum tollendum est, commi adicitur. Hoc quidam etiam in initiis utuntur cum ovi aquato liquore per se vel cum collyrio, quod a cinereo colore σποδιακὸν appellatur, conponitur autem ex his:

24 Cadmiae botryitidos ustae super testam, donec incandescat, et vino Falerno extinctae p. X XL, cretae Samiae, quam vocant astera, p. X LXXX, stibii cocti p. X XX, opi p. X X, commis Alexandrini p. X XX. Teruntur haec omnia aqua pluviatili, commi ultimum adicitur; ante hoc cum cetera levia sunt facta, opium miscetur maceratum pridie aqua. Facit hoc per se etiam initio, cum tenuis abundansque fluit lacrima et pustulae molestae sunt, aut cum prima tunica oculi exesa est aliave exulcerata. Cum purum ulcus est, diluitur fere ovi albo, quod est tenuissimum.

25 Ad sordida ulcera oculorum crustasque habentia, quas ἐσχάρας vocant, item <ad> carbunculos, quos ἄνθρακας dicunt, facit bene et per se mel Atticum pyxide Cyprii aeris conditum et repositum mensibus duobus nec minus: quanto enim diutius remanet, efficacius fit.


FORUM ROMANUM