Divisi et assignati agri <non> unius sunt condicionis. Nam et dividuntur sine assignatione et redduntur sine divisione. Dividuntur ergo agri limitibus institutis per centurias, assignantur viritim nominibus.
Ergo agrorum divisorum, qui institutis limitibus divisi sunt, formae varias appellationes accipiunt. Quidam <in> arbore<i>s tabulis, alii in aenis, alii in membr<an>is scripserunt. Et quamvis una res sit forma, alii dicunt perticam, alii centuriationem, alii metationem, alii limitationem, alii cancellationem, alii typon, quod, ut supra diximus, una res est, forma. Quidam formas, quorum mentio habita est, in aere scalpserunt, id est in aereis tabulis scripserunt. Hi tamen quidquid instituerunt curandum erit ut fide aestimetur, nequis voluntario finem proferat <aut> illa tantum fides videatur, quae aereis tabulis manifestata est. Quod si quis contra dicat, sanctuarium Caesaris respici solet. Omnium enim agrorum et divisorum et assignatorum formas, sed et divisionum et <assignationum> commentarios, et principatus in sanctuario habet. Qualescumque enim formae fuerint, si ambigatur de earum fide, ad sanctuarium principis revertendum erit.
Causam autem dividendorum agrorum bella fecerunt.
Captus enim ager ex hoste victori militi veteranoque [est] assignatus hostibus pulsis aequalis in modo manipuli datus est. Nec tamen omnibus personis victis ablati sunt agri; nam quorundam dignitas aut gratia aut amicitia victorem ducem movit, ut ei<s> concederet agros suos. Itaque limitibus actis cum centuriae eximerentur, eorum, quorum nomina continent, agri notabantur, quantum in quaque centuria haberent. Inscriptiones itaque in centuriis sunt tales: DEXTRA aut SINISTRA DECIMANVM TOTVM, VLTRA CITRA[q]ue CARDINEM TOTVM ASSIGNATVM ILLI TANTVM; inde suscriptum est nomen, cui concessum est, inscriptione tali, REDDITVM ILLI TANTVM. praeterea scriptum est et REDDITVM ET COMMVTATVM PRO SVO. Quod ideo fit, quoniam particulas quasdam agrorum in diversis locis habentes duo, quibus agri reddebantur, ut continuam possessionem haberent, modum pro modo secundum bonitatem taxabant; et in locum eius, quod in diverso erat, maiorem partem accepit itaque, sicut supra diximus, qui hanc inscriptionem accepit, id est REDDITVM COMMVTATVM PRO SVO.
Inscriptiones ergo diligenti cura intuendae erunt, ut sciamus quantum dati assignati si[n]t, quantum redditi, et quantum commutati, qua computatione facta quanto minus fuerit, quam centuriae modus esse debet, subsecivum vocatur. Subsecivorum vero genera sunt duo.
Vnum est quod a subsecante linea mensura<e> quadratum excedet. Alterum est autem quod subsecante assignationes linea[e] etiam in mediis centuriis relinquetur. Evenit hoc autem ideo, quoniam militi veteranoque cultura assignatur: si quid e<ni>m amari et incerti soli est, id assignatione non datur.
Inscriptiones in centuriis frequenter invenimus tales, DATVM ASSIGNATVM singulis personis certum modum, aliquando vero compluribus unum modum. De qua re diligenter inquirendum erit, utrum aequaliter modus ille pluribus ascriptus divi<di> deb<e>at, an aliquibus personis et alicui plus debeatur. Non enim omnibus aequaliter datus, sed et secundum <gradum> militiae et modus est datus. Manipulus ergo singulas acceptas accipient, aliqui gradus singulas et dimidias, aliqui binas. Pluribus ergo, ut supra diximus, personis <in>aequaliter assignatur modus. Sed nec singulis acceptis modi[s] per omnes regiones aequalitas est; nam secundum bonitatem agrorum computatione facta acceptas partiti sunt: melioris itaque agri minorem modum acceperunt.
Ergo acceptiones in centuriis, ut coeperamus, explicandae sunt. Diximus enim DATVM ASSIGNATVM compluribus aliquando unum modum adscribi; sed et REDDITVM SVVM aliquando pluribus personis unus modus adscribitur. Quae an aliquando aliter partiri debeant, inde colligere poterimus, ut respiciamus professiones: si enim quibus agri sui reddantur, iussi professi sunt, quantum modum quoque loco possiderent.
Praeterea invenimus suscriptiones tales, <ut> DATVM ASSIGNATVM adscriptum sit, subiectum REDDITVM SVVM uni aut duobus pluribus[q]ue personis, e[s]t modus nullus adscriptus; quod, <ut> nostra fert opinio, quod datum assignatum, computatum sit: reliquum quidquid erit ex centuria, eius eorumve erit, quorum nomina sine modo inveniuntur. Aliquando integras plenasque centurias binas pluresve continuas uni nomini redditas invenimus; ex quo intellegitur REDDITVM SVVM, LATI FVNDI: <hi> per continuationem servantur centuriis.
Inscribuntur quaedam EXCEPTA, quae aut sibi reservavit auctor divisionis et assignationis, aut alii concessit. Inscribuntur et COMPASCVA; quod est genus quasi subsecivorum sive loca, quae proximi quique vicini, id est qui ea contingunt, pascua illud vero auctores divisionis assignationisque leges quasdam colonis describunt, ut qui agri delubris sepulchrisve publicisque solis, itinera viae actus ambitus ductusque aquarum, quae publicis utilitatibus servierint ad id usque tempus, quo agri divisiones fierent, in eadem condicione essent, qua ante fuerant, nec quicquam utilitatibus publicis derogaverunt.
In quibusdam regionibus fluminum modus assignationi cessit, in quibusdam vero tamquam subsecivus relictus est, aliis autem exceptus inscriptumque FLVMINI ILLI TANTVM. Vt in Pisaurensi comperimus DATVM ASSIGNATVMQVE ut VETERANO, deinde REDDITVM SVVM VETERI POSSESSORI, FLVMINI PISAVRO TANTVM, IN QVO ALVEVS; deinceps et ultra ripas utrimque aliquando adscriptum modum per omnes centurias, per quas id flumen decurret. Quod factum auctor divisionis assignationisque iustissime prospexit: subitis enim violentisque imbribus excedens ripas defluet, quo<a>d etiam ultra modum sibi adscriptum egrediatur vicinorumque vexet terras. Cum ergo possessores hoc incommodum patiantur adsiduitate tempestatum, contentoque flumine alveo ripisque suis aequum videatur iniuriam passos subsequi terras usque ad alveum fluminis, has tamen terras Pisaurenses publice vendiderunt, quas credendum est proximos quosque contingentes eas emisse vicinos.
Limitum quoque modus in quibusdam regionibus per amplum spatium exceptus est, in quibusdam vero modo assignationis cessit. Ergo centuriae limitibus clausae, qui a limit<ation>ibus excipiuntur: a[d] praescripta lege latitudine <enim> actae incipiant mensurae oportet [et] centuriarum; in his quibus non excipiuntur [ad praescripta lege latitudinis], ab linea mensurali per limitem omnis modus in mensuram centuriae cadit. Qui tamen, ut supra diximus, semper [in] itineribus <et> mensuris agendis pervii oportet ut sint. Spatium autem, intra quod sors solum versari debeat, quasi dignationes dat: decimano vero et cardini maximis maximus latitudinis modus praescribi debet, deinde quintam quamque centuriam includenti per decimanos cardinesque; <qui> cum viginti et quinque centurias includant, saltus appellatur. Quibusdam regionibus, cum in ipsis incidant villis, portas domini villarum faciunt ianuasque inponunt et servos huic negotio ad transmittendum populum applicant, quoniam utilissimum iter populo servari debeat. Datur autem via a possessoribus, ut limites occurrent; hac tamen condicione, ut si <v>illae in limitibus positae sint, id est limites in quibus incidunt, <red>dant per agros suos iter populo, dum non deterius quam per <v>illas transeant. Sed quaedam ita positae sunt, ut quantumcumque de limite deflectere velint, incommodum iter patiantur: ita necessario per ipsas transeunt villas. Limitem autem non puto quemquam occupare debere colendo, ut per agrum iter reddere mallet: alioquin deflexus illi, qui de limite detorquentur, multo maiorem occupant modum.
Centuriae autem non per omnes regiones ducenta iugera obtinent: in quibusdam ducentena dena invenimus, in quibusdam ducentena quadragena. Ita diligenti cura et haec erunt respicienda, quoniam et limitum non aequale spatium inter lapides sit oportet, si amplius quam ducentena iugera centuriae habent. Vt puta si habet centuria iugera CCXL, si<n>t oportet per decimanum aut cardinem ab lapide ad lapidem actus XXIIII, et per alterum limitem actus XX: [aut] tot enim actus, quorum numeros per decimanum ac per cardinem datos inter se multiplica<n>t[os], facient CCCCLXXX. Itaque diligenter id scrutandum, quanta per decimanum et quanta per cardinem spatia inter lapides observari debeant. Comperimus in quibusdam perticis cum centuria<e> ducenta iugera haberent, non viginti actus aequaliter per limites inter lapides datos: in Beneventano actus viginti quinque per decimanos, et actus sedecim per cardines; qua mensura iugera ducenta quidem includuntur, centuriae quadratae non exprimuntur.
Illud praeterea comperimus, deficiente numero militum veteranorum agro qui territorio eius loci continetur, in quo veterani milites deducebantur, sumptos agros ex vicinis territoriis divisisse et assignasse; horum etiam agrorum, qui ex vicinis populis sumpti sunt, proprias factas esse formas. Id est suis limitibus quaeque regio divisa est, et non ab uno puncto omnes limites [f]acti sunt, sed, ut supra dictum est, sua<m> quaeque regio formam habet. Quae singulae praefecturae appellantur ideo, quoniam singularum regionum divisioni alios praefe[ce>runt, vel ex eo quod in diversis regionibus magistratus coloniarum iuris dictionem mittere soliti sunt.
Ac tamen omnes quarum coloniarum cives acceperunt, eius perticae appellabuntur: ergo praefectura illa dicitur, cuius territorio ager sumptus fuerit, pertica illa tamquam colonia, ubi civis deductus fuerit. Nec tamen semper universa territoria, quotiens ager coloniae defecit, vicinis auferuntur, sed solum quod assignare necesse fuit; quod ipsum legis praescriptio declarat. Aliquando vero in limitat<ionib>us <si> ager etiam ex vicinis territoriis sumptus non suffecisset, et auctor divisionis assignationisque quosdam cives coloni<i>s dare velit <et> agros eis assignare, voluntate<m> sua<m> edicit commentariis aut in formis extra limitationem, MONTE ILLO, PAGO ILLO, ILLI IVGERA TOT, aut ILLI AGRVM ILLVM, QVI FVIT ILLIVS. Hoc ergo genus fuit assignationis sine divisione; quoniam, ut supra dictum est, agri dividuntur limitibus structis per centurias, assignantur viritim nominibus. sunt vero divisi nec assignati, ut etiam in aliquibus regionibus comperimus, quibus, ut supra diximus, redditi sunt agri: iussi professi sunt quantum quoque loco possiderent. Aliquibus vero ita contigit, ut iussi aestimatione facta profiterentur; quibus secundum aestimationem pecunia data est, pulsique agris suis sunt, veteranusque victor eo deductus est.
Illud vero quod saepe respicimus, quod similitudines culturarum comparemus, potest quidem fieri ut similis convenientisque culturae etsi <sit> una facies, plures tamen domini. Nam cum pulsi essent populi potestatique locupletiorum fuissent lati fundi, qui unius ager fuisse[n]t, pluribus personis hic divisus et assignatus est.
Ita quamvis ille habuerit culturae faciem, quem plures domini acceperunt, erit quidem inter plures similis facies; tamen quisque suum secundum acceptas habere debebit. Item contrario evenit, ut quod pluribus assignatum est ad unum perveniat dominum, et quam<vis> dissimiles sint culturae, ut etiam finitiones appareant quae erant inter eos, id est quibus assignati erant agri, tamen [quoniam], ut saepe invenimus, uni foco territoria compluri[m]um acceptarum adtribuantur. Nihil ergo nocere debebunt varietates et dissimilitudines culturarum; ex quibus, ut nostra fert opinio, nascuntur saepe controversiae: et aes respicitur, id est quas quique acceptas defendant, quibusque personis redditum aut commutatum sit pro suo.
Saepe etiam unius eiusdemque nominis duo domini acceptam sibi defendunt. Quae res quamvis sit confusa, tamen modus minor in possessione maiorem modum sequitur. aliquando autem monumenta eorum, quibus assignati sunt agri, aut vocabula villarum agrorumque quamvis iusta videntur, tamen, ut supra et saepe commemoravimus, potuerunt aliquando aliqui aliquem numerum, id est aliquantas particulas, remisisse aut vendidisse. Evenit aliquando, ut in Nolano comperimus, idem, quom divisio non ab uno puncto concessit, sed ex diversis limitibus, qui oblique inter se concurrunt. Ergo videndum est qua significantia linearum regio dinosci possit, ut intellegi possit DEXTRA aut SINISTRA DECIMANVM DEXTERIOREM aut DEXTRA aut SINISTRA DECIMANVM SINISTERIOREM.
Praeterea dicitur et 'aes miscellum'. Ita eveni[un]t ut qui a divo Iulio deducti erant, temporibus Augusti militiam repetissent; consumptisque bellis victores terras suas repetierunt; in locum tamen defunctorum alii agros acceperunt. Ex quo fit ut his centuriis inveniantur et eorum nomina, qui deducti erant, et eorum, qui postea in locum successerunt. Quod tamen hac suspicione nos invenimus sic <esse>. Cum data assignata nos computaremus et excederent centuriae modum, reversi ad originem primam assignationis invenimus postea adiecta esse nomina in hac condicione, qua supra opinati sumus.
Subsecivorum mentio repetenda est. Auctores enim divisionis assignationisque aliquando subseciva re<bu>s publicis coloniarum concesserunt: aliquando in condicione illorum remanserunt. Quae quidam, id est coloni, sibi donata vendiderunt, aliqui vectigalibus proximis quibusque adscripserunt, alii per singula lustra locare soliti per mancipes reditus percipiunt, alii in plures annos. quae ex monumentis publicis cognosci possunt.
Collegia sacerdotum itemque virgines habent agros et territoria quaedam etiam determinata et quaedam aliquibus sacris dedicata, in eis etiam lucos, in quibusdam etiam aedes templaque. Quos agros quasve territoriorum formas aliquotiens comperimus extremis finibus conprehensas sine ulla mensurali linea, modum tamen inesse scriptum.
Praeterea cum ex aliis territoriis ager sumptus est, et subseciva et vacuae centuriae, quae in assignationem non ceciderant, redditae sunt eis, ex quorum territorio agri sumpti erant. Quae et ipsi aut vendiderunt aut vectigalibus subiecta habuerunt; sicut et aliarum rerum publicarum comperimus, ut supra commemoravimus. Non enim omnis ager centuriatus in assignationem cecidit, sed et multa vacua relicta sunt. Quorum ea condicio est quae subsecivorum. De quibus Domitianus finem statuit, id est possessoribus ea concessit.
Subsecivorum diximus hanc condicionem esse factam, quod silvae et loca aspera in assignationem non venerunt. comperimus vero in aliquibus regionibus et pascua et silvas assignatas esse, adscriptumque in formis ita, ILLE [ET ILLE TOT] SILVAS ET PASCVA, IVGERA TOT.
Territoria inter civitates, id est inter municipia et colonias et praefecturas, alia fluminibus finiuntur, alia summis montium iugis ac divergiis aquarum, alia etiam lapidibus positis praesignibus, qui a privatorum terminorum forma differunt; alia[e] etiam inter binas colonias limitibus perpetuis diriguntur. De quibus, id est territoriis, si quando quaestio movetur, respiciuntur leges civi<tati>bus datae, id est coloniis municipiisque et praefecturis. nam invenimus saepe in publicis instrumentis significanter descripta territoria: vocabulis enim aliquorum locorum comprehensis incipiunt ambire territoria. Illud vero quod compertum est, pluribus municipiis ita fines datos, ut cum pulsi essent populi, et deducerentur coloni[ae] in unam aliquam electam civitatem, multis, ut supra et saepe commemoravimus, erepta sunt territoria, et divisi sunt complurium municipiorum agri, et una limitatione comprehensa sunt: facta est pertica omnis, id est omnium territoriorum, coloniae eius in quae coloni[a] deducti sunt. Ergo fit ut plura territoria confusa unam faciem limitationis accipiant. Aliquibus vero auctores divisionis reliquerunt aliquid agri, id est quibus abstulerunt, quatenus haberent iuris dictionem: aliquos intra muros cohibuerunt. Itaque, ut frequenter iam nimis diximus, leges datae coloniis municipiisque intuendae erunt, nam et compluribus locis certos dederunt fines, intra quos iuris dictionem habere deberent. Cum non potuerit universus ager in assignationem cadere propter aut asperitatem locorum aut praerupta montium, quamvis excederent fines lege datos, tamen, quoniam vacabant, concessi sunt his quorum finibus sumpti erant, nec tamen iuris dictio concessa est. Saepe etiam r. P. Ager donatus est. Si quando tamen, ut supra diximus, quaestio de his moveatur, leges coloniarum ac municipiorum respiciendae erunt.
Sed et pagi saepe significanter finiuntur: de quibus non puto quaestionem futuram, quorum territoriorum ipsi pagi sint, sed quatenus territoria. Quod tamen intellegi potest vel ex hoc, magistri pagorum quod pagos lustrare soliti sunt, uti trahamus quatenus lustrarent.
Si vero de ipsis pagis quaestionem quis moveat, amplae rei negotium movebitur. Respiciendum tamen, ut saepe diximus, <a> quibus ex utrimque locantur. Nam et quotiens militi praetereunti aliive cui comitatui annona publica praestanda est, si ligna aut stramenta deportanda, quaerendum quae civitates quibus pagis huius modi munera praebere solitae sint. Praeterea et regiones solent etiam diversa sacra facere: ita videndum erit, qualiter pagi[s] sacra faciant.
Gracchanorum et Syllanorum limitationum mentio habenda est. In quibusdam etiam regionibus, ut opinamur, isdem lapidibus limitibusque manentibus post assignationes posteriores, duces facti sunt. Quibusdam autem, limitibus institutis, alii lapides sunt positi, etiam eis manentibus, quos Gracchani aut Syllani posuerunt. De qua re diligenter intuendum erit, ut eos lapides eosque limites comprehendamus, qui postremo per auctores divisionis positi sunt.
Praeterea cum auctores assignationis divisionisque, non sufficientibus agris coloniarum, quos ex vicinis territoriis sumpsissent, et assignaverunt quidem futuris civibus coloniarum, sed iuris dictio eis agris, qui assignati sunt, penes eos remansit, ex quorum territorio sumpti erant. Quod ipsud diligenter intuendum erit et leges respiciendae.