a digital library of Latin literature
   
CSL Home



Keyword Search
  
     advanced search

Browse by:
          Author
          Title
          Genre
          Date

Full Corpus:
   All available texts
      (single page)



Help
Secondary Texts

What's New
Copyright
Credits
Contact Us

Theobaldus
Physiologus
ed. Richard Morris, The Early English Bestiary (London 1872)


INCIPIT LIBER FISIOLOGUS A THEOBALDO ITALICO COMPOSITUS.

[MS = Harleian MS. 3093, Ad. = Additional MS. 10,415. Ar. = Arundel MS. 243.]

Tres leo naturas et tres habet inde figuras. [leaf 36, col. 2.]
Quas ego christe tibi ter seno carmine32 scripsi.
[Altera diuini memorant animalia libri33]
De quibus apposui quæ rursus34 mistica noui. 4
Temptans diuersis si possem scribere metris.
Et numero nostrum35 complent simul addita soldum.
     Nam leo stans fortis super alta cacumina montis.
Qualicunque uia uallis descendit ad ima. 8
Si uenatorem per notum sentit hodorem36
Cauda cuncta linit quæ pes uestigia figit.
Quatinus inde37 suum non possit querere lustrum.
Qui38 quociens dormit nunquam sua lumina claudit. 12
Natus non uigilat dum sol se tercio girat.
Sed dans rugitum pater eius suscitat illum.
Tunc quasi uiuescit tunc sensus quinque capescit.
Sic tibi qui celsi resides in culmine cæli. 16
Cum libuit tandem terrenam uisere partem.
Vt genus humanum releuares crimine lapsum.
Non penitus notum fuit ulli demoniorum.
Viscera MARIE tibi christe fuisse cubile. 20
Et qui te genuit triduum post surgere fæcit39
Cum mortis uindex40 crucis mortem41 ipse subires.
Tu nos custodis tu42 nullo tempore dormis.
Peruigil ut pastor ne demat de grege raptor. 24
Esse ferunt aquilam43 super omne uolatile primam.44
Quæ sic se renouat quando senecta grauat.
Fons ubi sit quærit qui nunquam surgere desit.
It super hunc cælo fitque propinqua deo. 28
[Tunc sibi sol ambas accendit feruidus alas.
Et minuit grandes a[l]leuiatque graues.]45
Tunc quoque caligo consumitur igne propinquo [leaf 36, back]
Quam confert oculis uita uetusta suis. 32
Mox ruit et fo[n]tis liquidis se mergit in undis
Vtque cadit nido sic noua fit46 subito.
Est autem rostrum quo carpitur esca retortum.
Vix ualet ex aliquo sumere pauca cibo. 36
Sed feriens petram uel mordens ut solet escam
Atterit obliquum sic capit inde cibum.
     Est homo peccatis que sunt ab origine matris.
Qualis adest aquila sed renouatur ita. 40
Nubes transce[n]dit solisque incendia sentit.
Mundum cum pompis despiciendo suis.
Fit nouus in christo ter mersus gurgite uiuo.47
De se sum uiuus fons ait48 ille pius. 44
Obterit49 obliquum per uerba precancia rostrum.50
Quod christus petra [sit]51 firmat apostolus id.
Iam nouus est panem52 super omnia mella suauem.52
Panis id est christus. fit sine morte cibus. 48

               DE SERPENTE
Iam senex serpens nouus esse gaudet.
Atque ieiunans macie perhorret.
Pellis effeta tremit. ossa neruis.
                         Sola manent his.53 52
Querit angustum lapidis foramen.
Vix mouens sese ueniens que tandem.
Inde pertransit spoliat que carnem.
                         Pelle uetusta. 56
Quoslibet riuos repetens aquarum.
Vt sitim perdat uomit ante uirus.
In aquis ergo minus hunc timebo.
                         Absque ueneno. 60
Si uirum quemquam sine ueste spectat.
Longius serpens ut ab igne cessat.
At uidens illum qui fert amictum.
                         Surgit in ipsum.54 64
Quem uir ut uincit sequiturque multum.
Negligit corpus facit inde scutum.
Verticis uero tenet usque curam.
                         Ne moriatur. 68
Fonte qui sacro semel es nouatus.
Denuo pecca[n]s silicernus extas.
ErGo sis semper imitator anguis.
                         Cum ueterascis. 72
Sit cibus parcus minuantur artus.
Vnde non mandis miseros iuuabis.
Penitens defle dominoque semper55
                         dic miserere. 76
Signat hunc callem lapidis foramen.
Signat et christum petra nam per ipsum.
Fit nouus quisque capit atque56 uitam.
                         Fine carentem. 80
Cuius ad celsum uenie[n]do templum.
Vt bibas sacrum beatumque uerbum. [leaf 36, back, col. 2]
Euomas primum, quod habes nociuum.
                         Corde uenenum. 84
Corde sunt iræ magis angue nigræ.
Et velud57 matres odium creantes.
Corde sunt rixæ inuidiæque nigræ.
                         Non bene amicæ. 88
Corde conceptis furiis superbis.
Et quoequales58 superos que tempnis.
Plena sunt istis aliis que multis.
                         Corda uenenis. 92
His quidem purus quasi ueste nudus.
Dæmones anguis tipicus fugabis.
Noctis ut cæcas reprimit tenebras.
                         Orbita solis. 96
Sed tamen multas paciere pugnas.
Atque dum uiues in agone fies.
Vnde serpentes imitare prudens.
                         Verticis auctor. 100
Via nouus uitam sine fine dignam.
Semper illesum caput est habendum.
Hoc caput dico quod habes in ipso.
                         Principe christo. 104

               DE FORMICA
Exemplum nobis prebet formica laboris.
Quando suo solitum portat in ore cibum.
Inque suis factis res monstrat spirituales.
Quas quia iudeus non amat inde reus. 108
Vt ualeat brumæ fieri secura future.
Est calor. interea non requiescit ea.
     Nosque laboremus fratres dum tempus habemus.
Securi fieri tempore iudicii. 112
Hæc frumenta legit. si comperit ordea spernit.
Ipse nouam legem colligo non ueterem.
Sed ne de pluuiis aspersum germinet udis.
Aut ea ne pereat esse quod hinc nequeat. 116
Granum quod legit prudens formica bipartit.
Hoc est quod binas lex habet una uias.
Quæ terrena sonat simul et celestia monstrat.
Nunc mentem pascit et modo corpus alit. 120
Nos utinam repleat famis ut formido recedat.
Tempore iudicii quod simile59 est hiemi.

               DE VVLPE
Plena dolis multis uocitatur subdola uulpis.
Hanc amat60 agricola quod rapit altilia. 124
Si[n]61 habet illa famem. que desunt inuenit artem.
Qua sibi cracantes prendere possit aues.
In terram scissam se tendit namque supinam.
Et quasi mortua sit flamina nulls trahit. 128
Cornix aut ater coruus putat esse cadauer. [leaf 37]
Insidet ut comedat. morsibus excoriat.
Illa leuis surgit subitoque uolatile sumit.
Dentibus et tristem reddit edendo uicem. 132
     Inde tenet duplam quam prodest nosse figuram.
Nunc zabulo similis par aliquando uiris.
Mortuus est uere quod62 mortem fecit habere.
Nos et dissimulat quod mala non faciat. 136
Cuius edit carnem qui rem facit omnis inanem.
Hoc est peccatum quodlibet atque malum.
Quem quasi deglutit cum secum ad tartara ducit.
Dæmon ab insidiis. uulpeculæ est similis. 140
Et cum fraude uiri sunt uulpis nomine digni.
Quales hoc omnes tempore sunt homines.
Herodesque fuit. qui christum querere iussit.
Credere se simulans prendere dissimulans. 144

               DE CERUO
Ceruus habere duas naturas atque figuras.
Dicitur a phisio cum docet inde logo.
Nam quamuis grandes cum narribus extrahat angues.
De caueis terre de latebris ue petræ. 148
Quos uorat et tetro mox feruescente ueneno.
Estuat ad liquidas pergere fontis aquas
Quas cum forte bibit his plenus toxica uincit.
Se iuuenemque facit cornua quando iacit. 152
     Nos quoque cum prisci serpentis fraude reuicti.
Virus contrahimus urimur et facibus
Hoc est luxuria quæ fert odium uel et iram.
Aut etiam nimia eris auaricia. 156
Ad fontem uiuum debemus currere christum.
Qui cum nos udat sumpta uenena fugat.
Et sumus his dempti63 iuuenes factique superni.64
Quæ quasi cornua sunt cum miseros feriunt. 160
Cornua sunt homini qu portant uertice cerui.
Sed non dedecori inde uidentur heri.
     Si fluuios tranant par nant pariterque peragrant.
Longius et pergunt pascua quando petunt. 164
Portant suspensum gradientes ordine mentum.
Alter in alterius clunibus impositus.
Hunc retinent usum si sint uel in agmine centum.
Sed qui precedit fessus ad ima redit. 168
Sic se uertentes cuncti mutuoque fere[n]tes.
Nunquam deficiunt atque uiam peragunt.
Per tales mores alienos ferre labores. [leaf 37, col. 2]
Cum pietate monent atque iuuare docent. 172
Sic lex est christi nobis complenda magistri.
Cuius qui faciet pascua repperiet.65

               DE ARANEA
Vermis araneus exiguus.
Plurima fila net assiduus. 176
Texere que studet artificus.
Retia sunt ea musca tibi.
Vt uolitans capiaris ibi.
Dulcis et utilis esca sibi. 180
Huic placet illud opus tenue.
Sed sibi nil ualet ut fragile.
Quælibet aura trahit patulum.
Rumpitur et cadit in nichilum. 184
Hos sequitur homo uermiculos.
Decipiendo suos socios.
Quos comedit faciens miseros.
Et placet inde sibi nimium. 188
Quando nocere potest alium.
Ille tamen mala quique facit.
Cum moritur. quasi tela cadit.
Quo modo dictus araneus it. 192

               DE BALENA
Est super omne pecus quod uiuit in æquore cætus.
Monstrum grande satis cum super extat aquis.
Prospiciens illum montem putat esse marinum.
Aut quod in oceano insula sit medio. 196
Hic si quando famem quam fert sepissime grandem.
Alleu[i]are uelit ca[l]lidus. os aperit.66
Vnde uelud florum se flatus reddit hodorum.
Ad se pisciculos67 ut tra[h]at exiguos. 200
Exiguos tantum quoniam comprehe[n]dere magnvm.
Perfectumque nequit. sed nec in ore premit.
Piscis pisciculos claudit degluti[t] et illos.
Non sic non sic iam sorbuit ille ionam. 204
Si sit tempestas cum uadit uel uenit estas.
Et pelagus fundum turbidat omne suum.
Continuo summas se tollit cætus ad undas.
Est promunctorium ce[r]nere non modicum.68 208
Huic religare citam pro tempestate carinam.
Nautæ festinant. ut que foras saliant.
Accendunt uigilem quem nauis portitat ignem.
Vt cale se faciant69 aut comedenda quoquant [leaf 37, back] 212
Utque focum sentit tunc se fugiendo remergit.
Vnde prius70 uenit sicque carina perit.
     Uiribus est zabulus quasi cetus corpore magnus.
Vt mon[s]trant magni quos facit ille magi. 216
Mentes cunctorum qui sunt ubicunque uirorum.
Esurit atque sitit quosque potest perimit.
Sed modicos fidei trahit in dulcedine uerbi.
Namque fide firmos non trahit ille uiros. 220
In quo confidit quisquis uel spem sibi ponit.
Ad stigium rapitur quam male decipitur.

               DE SIRENIS
Sirenæ sunt monstra maris resonancia multis71
Vocibus et modulis cantus formancia multis 224
Ad quas incaute ueniunt sepissime naute.
Quæ faciunt sompnum nimia dulcedine uocum
Et modo naufragium modo dant mortale periclum.
Quo qui fugerunt hii tales esse tulerunt. 228
Ex umbilico sunt ut pulcherrima uirgo.
Quod que facit monstrum uolucres sunt inde deorsum.

               DE HONOCENTAURIS
Est honocentauris eadem natura biformis.
In quibus est asinus humano corpore mixtus. 232
Quam plures homines si[c]72 sunt in more biformes.
Vnum dicentes aliud tibi mox facientes.
Qui foris ut fantur sic intus non operantur.
Vtpote sunt multi qui de uirtute locuti. 236
Clunibus indulgent his o quam pulpita fulgent.

               DE HELEPHANTE
Corpore tam grandes apud indos sunt elepha[n]tes.
Vt bene firmares montibus esse pares.
Hii simul incedunt ut oues cum pascua querunt. 240
Aduersi coeunt cum sibi conueniunt.
Atque semel pariunt quamuis tot tempora uiuunt.
Hoc est ter centum nec faciunt geminum.
Ast unum generans et per duo tempora gestans. 244
Cum facit73 in magna ne cadat extat aqua.
Non habet ut surgat. quia nunquam crura recuruat.
Si qua forte ruit. hoc genitrix timuit.74
Cum uult pausare. uel somno se recreare. 248
Incumbit ligno corporis exiguo.
Quam notat atque secat uenator et obice celat.
Clamque sedens spectat dum requiem repetat.
Ille uelud quondam securus ad a[r]boris umbram. [leaf 37, back, col. 2] 252
Cum uenit incumbit cumque ruente ruit.
Sin homo non aderit gemit et tum denique barrit.
Tunc unus currit. qui releuare cupit.
Sed nequit et satagit complorans his quoque barrit. 256
Multi uel magni tunc ueniunt alii.
Cum nequeunt omnes contendunt mittere uoces.
Ad quas fit subitus paruulus ac minimus.
Cuius et est mirum promuscida subleuat illum. 260
Et sic predictas effugit insidias.
Deque pilis huius si sit sub domate fumus.
Serpentes cedunt quque uenena gerunt.
     Sic homo primus adam per lignum cum cecidit iam. 264
Quem moyses uoluit tollere nec potuit.
Post hunc prophete uoluerunt. nec potuere.
Ipsorum precibus uenit. ad hunc dominus.
Qui cum sit paruus quoniam deus est homo factus. 268
Sic releuauit eum in comedendo reum.
Cuius hodor plenus de uerbis scilicet eius.
Si cui rite uenit inde beatus erit.
Omne quod est uicium fugiet de corde per ipsum. 272
Causa de hinc læti nulla nocebit ei.

               DE TVRTVRE
Tvrtur inane. nescit amare.
Nam semel uni. Nupta marito.
Semper adibit [cum simul ipso].75 276
Nocte dieque iuncta manebit.
Absque marito. Nemo uidebit.
Sed uiduata. Si caret ipso.
Non tamen ultra. Nubet amico. 280
Sola uolabit. Sola sedebit.
Et quasi uiuum. Corde tenebit.
Opperiensque. Casta manebit.
     Sic anima extat.76 Queque fidelis. 284
Facta uirili. Federe felix.
Namque maritus. Est sibi christus.
Cvm sua de se. Pectora replet.
Et bene uiuens. Semper adheret. 288
Non alienum. Querit amicum.
Quamlibet orcus Sumserit illum.
Quem superesse. Credit in æthre.
Inde futurum. Spectat eundem. 292
Vt microcosmum. Iudicet omnem.

               DE PANTHERA.
Est quadrupes panter quo non77 pulcrior alter.
Qui niger ex albo conspergitur orbiculato.
Diuersis pastus uenatibus et saciatus. 296
Se recipit. dormitque cauo. prostratus in antro.
Post triduum surgit. tum uero denique rugit.
Exit hodor talis de gutture tamque suauis. [leaf 39]
Qui uirtute sua superat uel aromata multa. 300
Ad quem mox tendit qu uocem belua sentit.
Ac sectatur cum nimia dulcedine plenum.
Sic faciunt omnes. soli pantra dracones.
Cum sonat aut fugiunt aut segnes corpore fiunt. 304
In caueisque latent. ipso nec tempore parent.
     Est autem christus panther per mistica dictus.
Qui superest homines forma collatus ad omnes.
Et satur ille fuit quia quot uult tot sibi sumit. 308
Et somnum cepit cum nos moriendo redemit.
Rugitum misit postquam do morte reuixit.
Celos ascendens ubi regnat cum patre presens.
Quem gentes cuncte sunt sic credendo secute. 312
Aut fugit atque latet nec ab ipso tempore paret.
Serpens antiquus qui nobis est inimicus.
Namque palam nullos licet audet fallere multos.
Quos cum defendat qui secla per omnia regnat. 316
Carmine finito sit laus et gloria christo.
Cui sinon alii placeant hec metra tebaldi.

               EXPLICIT LIBER PHISIOLOGI


32 That is, in the thrice six or eighteen lines, 7-24. Some copies wrongly read bisseno.
33 From Ad.
34 Ad. rursus que. Ar. que prorsus.
35 Ar. nostro.
36 Ad. odorem.
37 Ar. ille.
38 Ad. Et.
39 Ad. fecit.
40 MS. uundex.
41 MS. mortem crucis. Ad. crucis mortem
42 Ar. qui. Ad. quod.
43 Ad. aquilas.
44 Ad. primas.
45 From Ad.
46 MS. sit. Ad. fit.
47 Ar. sacro.
48 Ar. Desorsum viuus fons fluit.
49 Ad. & Ar. Os terit.
50 Ad. christum. Ar. crestum.
51 From Ad.
52 MS. panis suauis ; Ad. & Ar. panem suauem.
53 MS. mantis.
54 Ad. illum.
55 Ad. sepe.
56 Ad. inde.
57 MS. Velud et. Ad. Et uelut.
58 Ad. coequales.
59 MS. similæ.
60 Ar. odit.
61 Ad. Sin.
62 Ad. qui.
63 Ad. demptis.
64 Ad. superbis.
65 MS. reppereriet.
66 MS. asperit.
67 MS. piscisculos.
68 MS. moduum.
69 MS. faciunt.
70 MS. primum. Ad. prius.
71 magnis
72 Ad. sic.
73 Ar. parit.
74 Ad. metuit.
75 From a printed copy.
76 MS. est.
77 MS. non est.



The digital edition of this text was created by David Badke in 2004, for which the original version can be found at http://bestiary.ca/etexts/morris1872/morris1872.htm. The text has been reproduced here pursuant to the following copyright notice that accompanies Badke's version: "The original printed text by Richard Morris (1833-1894) as published by the Early English Text Society in 1872 is believed to be in the public domain under Canadian copyright law. It may or may not also be in the public domain under the copyright law of other countries, where its copyright status is less clear. If you believe that you have a legal claim on the original text, contact the editor of the digital edition at copyright@bestiary.ca with details of your claim. This digital edition is published in Canada and is copyright 2004 by David Badke. Permission is hereby granted for any noncommercial use, provided that this copyright notice is included on all copies; for commercial use, please contact the editor at the above email address."

FORUM ROMANUM